بسيارى از معاصران برآنند كه، كتاب يتيمة الدهر ثعالبى، علاوه بر اينكه شرح‌حال و تراجم‌گونه‌اى از شعر است، نمونه برجسته و تصويرى است كامل از حيات ادبى قرن چهارم هجرى؛ زيرا ثعالبى در اين كتاب تنها به شرح‌حال شاعران و ذكر برخى از اشعار خوب آنان اكتفا نكرده بلكه شعرشان را با شعراى معاصر و متقدّم مقايسه كرده و نتيجه‌گيرى كرده و دليل برترى و يا نقص شعرشان را بازگفته و از اين راه نقد گونه‌اى ترتيب داده است.

ثعالبى شعرا و ادبا را به حسب اماكن مواطن آنان طبقه‌بندى كرده و در اين طبقه‌بندى اقليمى، اثر محيط را در شعر شاعران بيان كرده و كتاب را در چهار بخش كرده است.

بخش نخست را به شعراى آل حمدان و ديگر خاندانها كه در شام و نواحى اطراف مى‌زيسته‌اند اختصاص داده و اين بخش از مهم‌ترين بخش‌هاى كتاب است.

بخش دوّم كتاب را به شعراى عراق و نواحى مركزى و آنان كه در دستگاه آل بويه مى‌زيسته‌اند اختصاص داده است.

بخش سوم را به شعراى جبال، گرگان، طبرستان و وزراء و كتّاب و قضاة ديالمه اختصاص داده است.

بخش چهارم را به شعراى خراسان و ماوراء النهر و بخارا و آنان كه در دربار سامانيان و غزنويان مى‌زيسته‌اند، مخصوص گردانيده است.

هربخش از كتاب يتيمة الدهر ثعالبى ١٠ فصل دارد و در هرفصل از يك شاعر و يا بيشتر سخن گفته است و شايد در اين تقسيم كتاب به چهار بخش و هربخش به ١٠ فصل، ثعالبى از طبقات الشعراء ابن سلّام، تبعيّت كرده باشد.

اين‌كه برخى گفته‌اند: ثعالبى در كتاب يتيمة الدهر به سجع‌گويى و عبارات مطنطنانه، توجّه داشته، قابل قبول نيست؛ زيرا اوّلا سجع در قرن چهارم هجرى بسيار متداول بوده و ثعالبى از شيوه زمان خود تبعيّت كرده، ثانيا، سجع ثعالبى، مقبول است و زيبا و نه ناخوشايند و متكلّف. ٣٠

مى‌دانيم كه عماد كاتب اصفهانى متوفّى به سال ٥٩٧ ه كتاب خريدة القصر و جريدة العصر خود را به عنوان ذيلى بر كتاب زينة دمية الدهر ابو المعالى سعد بن على‌