از ابن يعقوب مغربى كه بر كتاب «مختصر» تفتازانى، شرحى به نام «مواهب الفتّاح فى شرح المفتاح» نوشته، سخن به ميان آمد و گفته شد كه ابن يعقوب مغربى با آن‌كه همّ خود را مصروف شرح و حاشيه‌نويسى بر «تلخيص المفتاح» خطيب قزوينى و شرح «مختصر» تفتازانى كرده ولى باز هم در تأليف خود، نظريّات جديدى ابراز داشته و علاوه بر اين، از عهده شرح لغات و بيان اشتقاق كلمات، بخوبى برآمده است‌ «*».

اينك دنباله سخن:

محمد بن محمد عرفة دسوقى، ١ متوفى به سال ١٢٣٠ هجرى، يكى ديگر از كسانى است كه بر شرح «مختصر» تفتازانى، حاشيه نوشته كه بنا به گفته خود، در آن حاشيه فوائد و لطائفى، گنجانده است!.

شيوه دسوقى در حاشيه‌نويسى آنست كه وى، عبارت تفتازانى را شرح كرده و مفردات عبارات را توضيح داده و مشكلات را، بيان كرده و حتّى گاه در ضمن، مطالب نحوى را هم بازگو كرده و مثلا گفته است: فلان كلمه را اگر مرفوع بخوانيم به اعتبار محلّ آن است و چنانچه منصوب بخوانيم به اعتبار لفظش مى‌باشد ٢.

حاشيه دسوقى، از لحاظ بازگوكردن مطالب لغوى و نحوى و بلاغى از ويژگى خاصّى برخوردار است. مثلا درباره‌ «بسم اللّه الرحمن الرحيم» توضيحاتى داده كه تفتازانى و سيّد شريف و ابن يعقوب مغربى و سبكى، بدان نپرداخته‌اند؛ زيرا دسوقى، نكات بلاغى‌ «بسم اللّه ...» را به تفصيل، بيان كرده و جنبه‌هاى بيانى، بديعى و آنچه مربوط است به علم معانى باز گفته و مطالبى در باب حال و اين‌كه مقام، مقام استعانت باللّه است و افاده قصر مى‌كند، بخوبى شرح داده است‌ ٣ و در ضمن گفته كه‌

(*) براى آگاهى بيشتر دراين‌باره رجوع شود به: ابن يعقوب مغربى، مواهب الفتّاح فى شرح تلخيص المفتاح، در مجموعه شروح التلخيص، افست قم، از چاپ مصر ج ١ ص ٥- ٤ و ج ٤ ص ٤٦.