در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٦٣٢
ذى شعور ضمير آورده شود، آن هم يك نوع مجاز است ١٣.
همچون آيه: «إِذْ قالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ». آيه ٤/ سوره يوسف) كه «كوكب» و «شمس» و قمر» نازل منزله ذوى العقول فرض شدهاند و براى آنها ضمير «هم» آورده شده است، همانطورى كه در آيات: «ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ» ١٤. آيه ٦٥/ انبيا» و «... قالَتْ نَمْلَةٌ يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ» ١٥ آيه ١٨/ نمل.
يكى از اقسام مجاز، در نظر ابو عبيده «*»، مجازى است كه كلام و عبارت بظاهر، براى غايب باشد ولى در معنى براى مخاطب ١٧ همچون آيه: «ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ». آيه ١/ بقره.
يعنى: اينست كتابى كه شك را در آنراه نيست، راهنماى پرهيزگاران است.
ابو عبيده، تكرار كلمات را در آيات، كه براى تأكيد مىباشد، همه را از مقوله مجاز دانسته است ١٨ همچون آيه: «... إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ» آيه ٤/ يوسف، كه فعل «رأيت» تكرار شده است.
و آيه «تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ» آيه ١/ سوره تبّت، كه فعل «تبّ» تكرار شده است.
ابو عبيده، تقدّم و تأخّر كلمات را نيز يك نوع مجاز دانسته ١٩ همچون آيه: «... وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ» «*» آيه ٥/ حج، كه در واقع از لحاظ معنى «ربت و اهتزّت» منظور نظر است و اين تقدّم و تأخّر نيز يك نوع مجاز به شمار مىآيد.
يكى ديگر از انواع مجاز، در نظر ابو عبيده ٢٠، ذكر دو چيز و آوردن يك ضمير براى آن دو، مىباشد. همچون آيات:
«... وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً ٢١ ... (آيه ١١/ جمعه)
(*) يعنى: ... و زمين را مرده بينى پس وقتى كه باران بر آن فرو فرستيم، بجنبد و برآيد و از همه گياهان بهجتانگيز بروياند.