شيخ مسعود سلطانى، در بحث از «... فَاذْكُرُوا اللَّهَ ...» گفته است‌ ٤٣: اين بخش از دستور العمل قرآنى، از آن جهت حائز اهميت است كه عرب پيش از اسلام، چون پس از فراغ از حج، به ذكر پدران و أجداد خويش مى‌پرداخت و از جود و دلاورى و حماسه‌آفرينى آنان، سخن مى‌گفت، اسلام آنان را از چنين تفاخرى، منع كرد و گفت:

«... فَاذْكُرُوا اللَّهَ ...» كه منظور اصلى، ذكر قلبى است گو اينكه ذكر زبانى هم، ترجمان ذكر قلبى است.

قرآن مجيد، ذكرگويان را به دو دسته منقسم ساخته و متذكّر شده دسته‌اى از اينان، هدفشان از ذكر، اغراض دنياوى است و مى‌گويند: خدايا! در دنيا به ما بده و براى اين دسته «ليس لهم فى الآخرة من خلاق‌ «*»».

دسته دوم كسانى هستند كه مى‌گويند: اى خدا! ما را از نعمتهاى دنياوى و اخروى بهره‌مند گردان و از عذاب آتش دوزخ هم، نگهدار.

بد نيست كه بدانيم در آيه‌ «... فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ» سوره بقره/ ٢٠٠

مفعول دوم فعل «آتنا» محذوف است و حذف مفعول در اين‌جا، از جنبه بلاغى، اهميت دارد و حذف در اين آيه، أبلغ است؛ زيرا اگر انسان بخواهد، تمام خواسته‌هاى خود را بگويد، جمله مطنب مى‌شود و مطلب به درازا مى‌كشد و ذكر بعضى از خواسته‌ها نيز، تخصيص بدون مخصّص مى‌شود، بنابراين حذف مفعول، أبلغ است.

ولى در آيه‌ «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ». سوره بقره/ ٢٠١

ذكر كلمه «حسنة» بهترين تعبير است و جنبه شمول دارد و لذا قرآن هم گفته است: «... رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً ...»

قرآن مجيد در آيه بعدى‌ «**» [بقره/ ٢٠٣] نيز بخشى از مراسم حج را باز گفته و

(*) بخش پايانى آيه ٢٠٠ سوره بقره چنين است: «... وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ». و خلاق يعنى حظ و نصيب و به قول زجاج «الخلاق: النصيب الوافر من الخير». ر ك: معانى القرآن و إعرابه ج ١ ص ٢٦٥.

(**) آيه اينست: «وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى‌ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ».