بلاغت همچون علم نحو كه بوسيله سيبويه در قرن دوم هجرى در آن‌باره كتاب نوشته شد، در قرون اوليه كتاب مستقلى نوشته نشد، بلكه مسائل بلاغى در ضمن كتب ديگر كه درباره اعجاز قرآن و نقد و موازنه ميان شعرا نوشته شده، مورد بحث قرار گرفته است.

مهم‌ترين كتب بلاغى تا اواسط قرن پنجم هجرى در زبان عربى‌

مقدمة بايد گفت كه، بسيارى از نويسندگان كتب بلاغى در اين دوره، يا از لغت‌دانان و نحويان بوده‌اند همچون: ابن قتيبه و مبرّد و ثعلب و يا از متكلّمان مثل رمّانى و باقلانى و بعضى نيز با فلسفه آشنائى داشته‌اند، همچون: قدامة بن جعفر و برخى هم از ادباء بوده‌اند، مثل ابو هلال عسكرى و ابن رشيق قيروانى و ابن سنان خفاجى.

اينك فهرست‌وار به ترتيب تقدّم زمانى، كتابهايى كه مستقلا و يا بطور غير مستقل در زمينه علوم بلاغى نوشته شده است، آورده مى‌شود.

١- كتاب «البيان و التبيين» جاحظ معتزلى متوفّى به سال ٢٥٥ هجرى، كه تعريف بلاغت را از ديدگاه اقوام مختلف نيز ذكر كرده و بلاغت را در نزد فارسيان و يونانيان و روميان و هنديان، بيان كرده است‌ ٢٨ و در اين كتاب، جاحظ، از: ايجاز، حذف، سجع، ازدواج، تشبيه و اطناب سخن گفته است‌ ٢٩ همان‌طورى كه از استعاره و بديع و بسيارى ديگر از مباحث مربوط به بلاغت نيز بحث كرده است.

كتاب «الحيوان» جاحظ را نبايد از نظر دور داشت؛ زيرا وى درين كتاب بسيارى از مباحث بيانى را بازگفته است مثلا درباره ايجاز مى‌گويد ٣٠:

«و الايجاز ليس يعنى به قلّة عدد الحروف و اللفظ ...»

و در همين كتاب، از تناسب الفاظ سخن گفته و مى‌گويد ٣١: «و لكل ضرب من الحديث ضرب من اللفظ و لكل نوع من المعانى نوع من الأسماء، فالسخيف للسخيف و الخفيف للخفيف و الجزل للجزل و الإفصاح فى موضع الإفصاح و الكتابة فى موضع الكتابة و الاسترسال فى موضع الإسترسال».

جاحظ درين كتاب از: سرقات و مجاز و تشبيه و استعاره و اطناب و ايجاز،