براى آگاهى بيشتر، در آغاز، درباره كلمه «بديع» و معناى لغوى و اصطلاحى آن، بحث مى‌كنيم تا معلوم گردد كه در نظر ابن ابى الإصبع، كلمه «بديع» بر تمام فنون بديعى و زيباييهاى لفظى و معنوى كه به مجموع آنها، علوم بلاغى گويند و سه علم:

معانى، بيان و بديع را شامل مى‌شود، اطلاق گرديده و منظور ابن ابى الإصبع از «بديع القرآن» اطلاقى است عام و شامل تمام مسائل سه رشته مزبور مى‌شود و وى بطور مختلط در كتاب خود از مسائل بلاغى بحث كرده و زيباييها و لطائف كلام ربّانى را نشان داده است و منظور ابن ابى الإصبع از «بديع» بديع اصطلاحى يعنى «علم يعرف به وجوه تحسين الكلام‌ ٢» كه از آرايشهاى سخن فصيح بليغ، بحث مى‌كند، نيست.

سكّاكى، متوفّى به سال ٦٢٦ هجرى، نخستين كسى است كه ميان علوم بلاغى تفاوت قائل شد و حدّ و مرز علوم سه‌گانه: معانى، بيان و بديع را مشخّص كرد و مباحث علم بيان را، بر تشبيه- مجاز و كنايه و استعاره منحصر كرد و در علم معانى، از مباحث جمله و آنچه كه به جمله، ارتباط پيدا مى‌كند، بحث كرد و از ديگر انواع فنون بديعى تحت اسم «محسّنات» سخن گفت و آنها را به محسّنات لفظى و معنوى منقسم ساخت‌ ٣.

پس از سكّاكى، خطيب قزوينى متوفّى به سال ٧٣٩ هجرى آنچه را كه‌