آنكه وى، در قرن پنجم هجرى در بيشتر علوم مزبور، كتاب نوشته است و تفسير او، نخستين تفسيرى است كه از تمامت علوم مربوط به قرآن بحث كرده و كتابى است: ادبى، فقهى، كلامى، تاريخى كه در واقع جامعيت دارد، به‌طورى كه شيخ طبرسى در قرن ششم هجرى، ضمن تعريف و ستايش از تفسير التبيان، شيخ طوسى را در تفسير، پيشوا و مقتداى خود دانسته و گفته است: «و هو القدوة استضى‌ء بانواره واطا مواقع آثاره ...». ٢

و نيز در باب اهميت تفسير تبيان، شيخ طبرسى، بر آن است كه تفاسير نوشته شده تا روزگار وى، كافى به مقصود نيست: «الا ما جمعه الشيخ الاجل السعيد ابو جعفر محمد بن حسن الحسن الطوسى قدّس اللّه روحه من كتاب التبيان، فانه الكتاب الذى يقتبس منه ضياء الحق و يلوح عليه رواء الصدق، قد تضمّن من المعانى الاسرار البديعة و احتضن من الالفاظ اللغة الوسيعة ...» ٣.

اهميّت تفسير تبيان‌

شيخ طوسى در تفسير تبيان، وجوه مختلف قرائت كلمات قرآنى و اعراب كلمات و موضوعات صرفى و اشتقاقى و معانى كلمات و نيز از آيات متشابه، بحث كرده و مطاعن طاعنان را پاسخ گفته و براى مسايل اصولى و فروع مذهب استدلال كرده است و به تفاوت لغوى كلمات نيز اشاره نموده است. ولى متأسفانه، مطالب گوناگون و مباحث مختلف، در اين كتاب بهم درآميخته و چندان نظمى در آن نيست و چنانچه جدا از يكديگر مى‌بود، فوايد بيشترى مى‌داشت.

شيخ طبرسى هم ضمن ستايش از تفسير مزبور به اين اختلاط و آميختگى اشاره كرده و گفته است: «... غير انّه خلط فى اشياء مما ذكره فى الاعراب و النحو، الغثّ بالسمين.» ٤

از ويژگيهاى تفسير تبيان آن است كه شيخ طوسى عقايد و افكار نادرست برخى از مفسران را با دليل و برهان رد كرده است، مثلا در باب اينكه‌ «بِسْمِ اللَّهِ ...» جزئى از سوره حمد است و در هرسوره نيز «بِسْمِ اللَّهِ ...»* جزئى از آن سوره است، استدلال كرده و گفته است: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* عندنا آية من الحمد و من كل سورة بدلالة اثباتهم لها فى المصاحف بالخط الذى كتب به المصحف مع تجنّبهم اثبات الاعشار و الاخماس‌