حج يك پناهگاه معنوى براى انسانهاست؛ زيرا آدمى با فرياد «لبّيك، اللّهم لبيك» زمزمه عاشقانه و شورانگيز، از عمق روح و روان خود سر مى‌دهد و دردهاى درون خود را با خداى مهربان در ميان مى‌گذارد و با او راز و نياز مى‌كند و با گوش دل، نوازشهاى كريمانه «ربّ البيت» را مى‌شنود. «يا رب البيت! البيت بيتك و العبد عبدك». آرى با پناه بردن به خدا، آدمى آرامش روحى مى‌يابد و چون به خدا توكل مى‌كند، براى مبارزه با سختى‌هاى حيات آماده مى‌شود.

آرى! كسى كه حج به جا مى‌آورد و مناسك حج را انجام مى‌دهد بايد در او انقلاب روحى به وجود آيد، و روح خود را صفا بخشد و به فضائل اخلاقى و كمالات نفسانى متجلّى شود.

انسان حج‌گزار بايد علاوه بر انجام آداب ظاهرى حج به حقيقت نيز واقف گردد، و به انجام دادن يك سلسله اعمال اكتفاء نكند و بداند كه:

«إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى‌ لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ

سوره ق/ آيه ٣٧

انسان حج‌گزار بايد از بركات حقائق حج برخوردار گردد و مصداق‌ «... لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ...» [سوره حج/ آيه ٢٧]. واقع شود و بداند كه كلمه «منافع» در آيه شامل انواع خيرات است و تمام مسائل مادى و معنوى دنياوى و اخروى را در بر مى‌گيرد و سخن معروف پيامبر اكرم را در حجة الوداع كه گفته است: «ايّها الناس! إن ربكم واحد و انّ اباكم واحد و كلّكم لآدم و آدم من تراب‌ «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ» و ليس لعربى على عجمى فضل الا بالتقوى ...» ٧.

در نظر داشته باشد و اتحاد فكرى و ائتلاف قلوب را در نظر بگيرد و بداند كه اجتماع عظيم امت اسلامى، در مكان واحد، كه همه از يك كتاب و يك پيامبر پيروى مى‌كنند، مى‌تواند نيرويى شكننده باشد و كوهها را از جا بكند و قدرتهاى مخالف را از پا درآورد.

حج‌گزار بايد سير روحى داشته باشد و نه‌تنها سير جسمى. حج بايد جان و روح‌