[١٢] - لحن: بفتح لام و سكون حاء، يعنى: تلفظ كلمه را كم و زياد كنيم و به همين معنى در آيه ٣٠ سوره محمد [٤٧] آمده است: «وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ.» مفسّران لحن القول را سخن نادرست و ناصواب معنى كرده‌اند.

[١٣] - اعجام مصدر باب افعال است و يكى از معانى باب افعال، سلب است. مثلا وقتى مى‌گوئيم:

«اشكيته: ازلت شكايته و شكوت اليه فاشكانى».

اى: ازال شكواى يعنى: من باو شكايت كردم و او شكايت مرا برطرف كرد.

اعجمت الكلام يعنى: از كلام رفع ابهام كردم و چون نقطه‌گذارى بر حروف «بشيوه آن روز كه همان اعراب‌گذارى بوده است» ابهام را برطرف مى‌كرده است، لذا آن‌را، اعجام ناميده‌اند. ر ك: ابو عبد اللّه زنجانى، تاريخ قرآن، ١١٨.

[١٤] - براى آگاهى بيشتر ر ك: عبد الرحمن محمد الانبارى، نزهة الالّباء فى طبقات الادباء، ٧- ٤، چاپ سال ١٢٩٤ ه. و نيز ر ك: لغت‌نامه دهخدا، ذيل كلمه ابو الاسود.

[١٥] - در نامش اختلاف است ولى كنيه‌اش ابو الاسود است، از قبيله دول يا دئل، قبيله‌ايست از كنانه (در نسبت براى احتراز از توالى كسرات، فتحه داده‌اند) ر ك: لغت‌نامه دهخدا ذيل كلمه ابو الاسود.

[١٦] - ر ك: ابن النديم، الفهرست، ١٦، چاپ رحمانيه، مصر، ط ١٣٤٨ ه.

[١٧] - در «الكتاب» سخنى كه حاكى از وضع اصطلاحات نحوى بوسيله ابو الاسود باشد، وجود ندارد. در كتب اوليه نحو عربى نيز عقيده‌اى از عقايد ابو الاسود ثبت نشده است. ناآشنا بودن ابو الاسود به اصطلاحات نحوى، دليل ديگرى است بر اين‌كه واضع علم نحو، ابو الاسود نبوده است؛ زيرا ابو الاسود، اصطلاحاتى از قبيل رفع، نصب و جرّ را نمى‌دانسته است كه به كاتب گفته است: «قرآن را بدست گير و براى علامت‌گذارى رنگى بجز رنگ متن قرآن، انتخاب كن و چون ديدى كه دهانم را بر حرفى گشودم، يك نقطه روى آن حرف بگذار (- فتحه) و چون ديدى كه دهانم را بستم، يك نقطه كنار آن بگذار (- ضمّه) و اگر در تلفظ، لب خود را شكستم و پايين آوردم، نقطه‌اى در زير كلمه بگذار (- كسره)».

[١٨] - يعقوب الرهاوى (فو. ٤٦٠ م) نخستين كسى است كه در نحو سريانى كتابى تأليف كرده است.

[١٩] - ر ك: جرجى زيدان، تاريخ آداب اللغة العربية، ١/ ٢٥٥، مطبعة الهلال سنه ١٩١١.

[٢٠] - ر ك: عبد العال سالم مكرم، القرآن الكريم و اثره فى الدراسات النحوية، ٥٤، دار المعارف بمصر.

[٢١] - مى‌گويند: زياد بن ابيه از قبيله عبد القيس، نويسنده‌اى براى ابو الاسود فرستاد كه او را در نقطه‌گذارى و اعجام كمك كند.

[٢٢] - ر ك جرجى زيدان، تاريخ آداب اللغة العربية، ١/ ٢١٦.

[٢٣] - ر ك: الفهرست ١٠٢ كه ابن نديم مى‌گويد: انّما قدّ منا البصريين اولا لان علم العربية منهم اخذ.

[٢٤] - تعليل حقيقى در نحو عربى، در عصر عباسى پس از نقل كتب يونانى به زبان عربى، بوده است. ر ك:

ابن النديم الفهرست ٦٨، ٦٩.