موضوع سخن، نحو عربى در قرن دوم هجرى است. اين موضوع را از آن جهت برگزيدم كه پس از بررسى و مطالعه، مشاهده شد كه در قرن دوم هجرى، دو شيوه خاص و دو مكتب مختلف در نحو عربى، ايجاد شده است. يكى مكتب نحو بصره كه در استناد به اشعار و لغات عربى، گفته عرب بدوى فصيح را كه ساكن باديه باشد و از شهرنشينى بدور، مى‌پذيرد و ديگرى مكتب نحو كوفه كه در مورد نقل اشعار و روايات و لغات، بعنوان مثال، سعه صدر دارد و از تمام قبايل، خواه عرب فصيح بدوى و خواه عرب غير فصيح شهرى، روايت و شعر و لغت، نقل مى‌كند و به تمام آنها در تدوين قواعد نحو، استناد مى‌كند ١.

مكتب نحو بصره به قول عرب نجد و حجاز و تهامه و قبائل قيس و تميم و اسد و هذيل و بعضى از قبائل كنانه و طىّ كه فصيح هستند، استشهاد مى‌كند. در صورتى كه مكتب نحو كوفه علاوه بر اين‌كه از قبائل فصيح، روايت و لغت نقل مى‌كند، سخن عرب غير فصيح را هم مى‌پذيرد و به گفتار اعراب حطميّه «قريه‌ايست در يك فرسخى مشرق بغداد» نيز استشهاد مى‌جويد ٢.

روى همين اصل است كه ياقوت درباره كسائى، پيشواى مكتب نحو كوفه، مى‌گويد: كسائى در بصره از عيسى و خليل، نحو فرا گرفت، سپس به بغداد رفت و سپس‌

(*) برخى از مطالب اين مقاله در كنگره جهانى سيبويه، ارديبهشت‌ماه ١٣٥٣ در شيراز بوسيله نويسنده قراءت شده است.