[٢] - پس از تأليف «تلخيص المفتاح»، خطيب قزوينى احساس كرد كه براى تفصيل مطالب اجمالى كتاب، به شرح و ايضاحى نياز است و لذا «الايضاح» را نوشت. كتاب «الايضاح» در مصر در حاشيه «شروح التلخيص و نيز، جداگانه چاپ شده است و مطالبى از «مفتاح العلوم» سكّاكى و «دلائل الاعجاز» و «اسرار البلاغه» و «كشاف» زمخشرى بر آن افزود و آن‌را همانند «تلخيص المفتاح» در يك مقدمه در معناى كلّى فصاحت و بلاغت و سه بخش به ترتيب در معانى و بيان و بديع، تأليف كرد.

[٣] - «كشف الظنون»، ج ١/ ٤٧٤.

[٤] - براى آگاهى از تلخيص‌ها و شروحى كه بر تلخيص المفتاح نوشته شده، بهتر است به جلد يكم از صفحات ٤٧٣ تا ٤٧٩ «كشف الظنون» حاجى خليفه مراجعه شود كه معناى شرح اندر شرح و تحشبه بر تحشيه را بخوبى به دست مى‌دهد. بخشى از عبارات حاجى خليفه، براى مزيد اطلاع نوشته مى‌شود:

«و لمّا كان هذا المتن- تلخيص المفتاح- ممّا يتلقّى بحسن النلقّى و القبول ... فكتبوا له شروحا، منها:

شرح الفاضل محمّد بن مظفر الخلخالى (المتوفّى سنه ٧٤٥ ه) و شرح الفاضل ... و شرح العلّامة ...».

«و على المطول حواش كثيره، منها: «حاشية السيّد الشريف ...» و «حاشية المولى المحقّق ...».

«و على حاشية الشريف الجرجانى حواش منها ...».

«و على المختصر ايضا حواش عديدة منها حاشية ...».

«و للتلخيص مختصرات منها تلخيص التلخيص لشهاب الدّين احمد بن محمد العروف بالصاحب المتوفّى سنه ٧٨٨). و تلخيص التلخيص لمولى ... و تلخيص التلخيص ... و ...».

«و للتلخيص منظومات منها نظم زين الدين ابى العزّ ... و نظم زين الدين عبد الرحمن ... و نظم الشيخ جلال الدّين عبد الرحمن بن ابى بكر السيوطى، المتوفى ٩١١ ه ...».

[٥] - بسيارى از آراء نحويان و مسائل مربوط به علم نحو را مى‌توان در «عروس الافراح فى شرح تلخيص المفتاح» از بهاء الدّين سبكى و «مواهب الفتّاح فى شرح تلخيص المفتاح» از ابن يعقوب مغربى كه هردو كتاب در مجموعه‌اى به نام «شروح التلخيص» در چهار مجلّد در مصر چاپ شده، ملاحظه كرد و اين دو كتاب با آن‌كه شرحى است بر «تلخيص المفتاح» خطيب قزوينى ولى بسيارى از مسائل غير بلاغى نيز، در آنها گنجانده شده است.

[٦] - «صبح الاعشى»، ج ٢/ ١٨٥.

[٧] - «همان مأخذ»، ج ١/ ٤٦٩.

[٨] - «القزوينى و شروح التلخيص»،/ ٦١٣.

[٩] - «تاريخ علوم البلاغة»،/ ٢١٢ به نقل از «القزوينى و شروح التلخيص»،/ ٦١٤.

[١٠] - «القزوينى و شروح التلخيص»،/ ٦١٤.

[١١] - «همان مأخذ»/ ٦١٥.

[١٢] - «جواهر البلاغه»،/ ٤١٢.

[١٣] - «القزوينى و شروح التلخيص»،/ ٦١٥.