و ٥ را در فضيلت نوشتن آورده، گفته است كه خدا نوشتن را به وسيله قلم به بشر آموخته و كتابت را از زيور فرشتگان دانسته و عبارت: «الكتابة من حلى الملائكة» را نقل كرده، و آن‌گاه بحث اصلى خود را درباره كتاب و مطالب مربوط بدان و طرز نوشتن عنوان و آغاز نامه و چگونگى درود بر پيامبر اكرم را متذكّر شده است. ٧٣

كلاعى، نوشته است كه برخى پس از «بسم اللّه ...» جمله دعائى «و صلّى اللّه على محمّد الكريم» را كه از لحاظ وزن و سجع، معادل‌ «بسم اللّه ...» است مى‌نويسند و بعضى آيه:

«إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً» احزاب/ ٥٦ را.

كلاعى، در همين باب، فصلى را به «استفتاح» اختصاص داده و افزوده است كه آغاز نامه‌ها در زمانهاى مختلف، متفاوت بوده؛ زيرا در جاهليّت، نامه‌ها با «باسمك اللّهم» آغاز مى‌شده و پيامبر اكرم نيز تا مدّتى به همين شيوه، تحمّل مى‌كرده ولى پس از نزول سوره هود كه آيه/ ٤١ آن چنين است:

وَ قالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها ...».

پيامبر اكرم هم مى‌نوشت: «بِسْمِ اللَّهِ» ليكن پس از نزول سوره اسراء كه آيه/ ١١٠ آن چنين است: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ ...».

آغاز نامه‌ها نوشته مى‌شد: «بسم اللّه الرحمن».

و سرانجام پس از نزول آيه‌ «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ».

النمل/ ٣٠ آغاز نامه‌ها با «بسم اللّه الرحمن الرحيم» شروع مى‌شد و تاكنون هم ادامه دارد «*».

- «علم الكاتب ان يكتب بالقلم او علم الانسان البيان بالقلم» يعنى: آموخت نويسنده را كه به وسيله قلم بنويسد، يا آموخت انسان را به وسيله قلم، بيان.

سپس از قول قتاده نقل كرده است كه: «القلم نعمة من اللّه عظيمة لولاه لم يقم دين و لم يصلح عيش ...» يعنى: قلم نعمت بزرگى است از سوى خدا كه اگر قلم نمى‌بود، دين قائم نمى‌شد و زندگى اصلاح نمى‌گشت.

ر ك: مجمع البيان فى تفسير القرآن، الجزء العاشر ص ٥١٤.

(*) كلاعى، مطالب اين فصل را از كتاب «ادب الكتاب» صولى، متوفّى به سال ٣٣٦ هجرى، نقل كرده و مطالب بعينه همان مطالبى است كه در صفحه/ ٣١ ادب الكتّاب هست.-