در بحث از آيه، شيخ طوسى، اعراب حرف كاف در كلمه كذلك را بيان كرده و گفته است كه كاف در اين كلمه در محل نصب است، زيرا در محل صفت مصدر مى‌باشد و در واقع تقدير آيه چنين است: «نصرف الآيات فى غير هذه السورة مثل التصريف فى هذه السورة» در واقع مثل اين است كه گفته شود: «تصريفا مثل هذا التصريف». ٢٠

* شيخ طوسى در تفسير تبيان از مباحث صرفى نيز به مناسبت، بحث كرده، مثلا ذيل آيه: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» (آيه ١٢٣/ آل عمران) ضمن اينكه گفته است: «و انتم اذلة» جمله حاليه است و در محل نصب مى‌باشد و معناى لغوى ذلت، ضعف از مقاومت است و ضد آن، عزت است و به معناى قوت و نيرو يافتن براى پيروزى مى‌باشد. و نيز افزوده است كه به شتر منقاد و مطيع، ذلول گويند، لانقياده انقياد الضعيف.

در ضمن تمام اين مطالب، بحث صرفى را نيز مطرح كرده و گفته است: كلمه اذلّه جمع ذليل است و وزن فعيل بر طبق قياس بايد بر فعلاء جمع بسته شود، همچون:

ظريف و ظرفاء- كريم و كرماء- عليم و علماء- شريك و شركاء- رحيم و رحماء، ليكن كلمه ذليل بر افعله جمع بسته شده به جهت ناخوشايند داشتن مضاعف، و استعمال ذللاء سنگين است ولى با آنكه ذليل‌صفت است ليكن همچون اسماء جمع بسته شده و گفته‌اند: ذليل و اذلة- عزيز و اعزة- همانطورى كه قفيز را بر اقفرة جمع بسته‌اند. ٢١

و نيز در بسيارى از موارد، شيخ طوسى وزن كلمات و ريشه آنها را مشخص كرده و مثلا ذيل آيه: «... وَ لكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ ...» (آيه ٧٩/ آل عمران) وزن كلمه ربّان را مورد بحث قرار داده و گفته است در اصل اين كلمه دو قول است:

١- ربّان: و هو الذى يربّ امر الناس بتدبيره له و اصلاحه ايّاه. يعنى: آن كس كه به تدبير و اصلاح امور مردم مى‌پردازد. در زبان عربى گفته مى‌شود: ربّ امره يربه ربابة و صفت آن: ربان است: اذا دبّره و اصلحه. نظير نعس ينعس كه صفت آن، نعسان مى‌شود و اصولا وزن فعلان از فعل يفعل مى‌باشد، مانند عطش يعطش فهو عطشان. فيكون العالم ربّانيا، لانّه بالعلم يدبّر الامر و يصلحه.