[٣٠] - ر ك: ابو القاسم جار اللّه محمود بن عمر زمخشرى؛ الكشاف عن الحقايق التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التأويل، انتشارات آفتاب، تهران، در ٤ مجلد، ج ٢، ص ٥٤٧.

[٣١] - ر ك: ابو الفداء اسماعيل بن كثير دمشقى؛ تفسير القرآن العظيم، بيروت، ١٤٠٠ ه- ١٩٨٠ م، چاپ دار المعرفة، در چهار مجلد، ج ٣، ص ١٦٠.

[٣٢] - ر ك: «احكام صنعة الكلام»، صص ٩١ تا ٩٣.

[٣٣] - ر ك: همان سابق، ص ٩٦.

[٣٤] - ر ك: همان مأخذ، ص ٩٧.

[٣٥] - ر ك: همان مأخذ، ص ١١٤.

[٣٦] - ر ك: همان مأخذ، ص ١٣٠.

[٣٧] - ر ك: همان مأخذ، ص ١٤١.

[٣٨] - يكى از معانى توقيع، نوشتن عبارتى در ذيل مراسله و كتاب است.

[٣٩] - براى آگاهى بيشتر ر ش: «احكام صنعة الكلام»، صص ١٦٦- ١٦٠.

[٤٠] - «كل خطبة ليس فيها تشهد فهى كاليد الجذماء».

[٤١] - ر ك: مأخذ سابق، صص ١٨١- ١٦٦.

[٤٢] - ر ك: همان مأخذ، صص ١٨٧- ١٨١.

[٤٣] - ر ك: همان مأخذ، صص ١٩٨- ١٨٨.

[٤٤] - «و ان له اربع مأة مقامة فى غاية الجودة و الفخامة، و الذى وصل الى منها نحو الاربعين» (ر ك:

«احكام صنعة الكلام»، ص ١٩٨).

ثعالبى، متوفى به سال ٤٢٩ ه نيز در شرح‌حال بديع الزمان همدانى نوشته است: «و املى اربع مأة مقامة نحلها ابا الفتح الاسكندرى فى الكدية و غيرها و ضمنها ما تشتهى الانفس و تلذ الاعين، من لفظ انيق، قريب المأخذ بعيد المرام ...».) ر ك: ابو منصور عبد الملك بن محمد بن اسمعيل ثعالبى نيشابورى؛ يتيمة الدهر فى محاسن اهل العصر، در چهار مجلد، بيروت، ج ٤، ص ٢٥٧). از سخن حصرى قيروانى در كتاب «زهر الاداب ...» چنين استنباط مى‌شود كه پيش از بديع الزمان همدانى، ابن دريد، متوفى به سال ٣٢١ ه ٤٠ مقاله نوشته و بديع الزمان به تقليد از او ٤٠٠ مقامه در مقام نظيره‌گويى، نوشته است. (ر ك: زهر الاداب ...، ج ١، ص ٢٦١).

سخن ابو اسحاق حصرى قيروانى چنين است: «و لمار آى ابا بكر محمد بن الحسين بن دريد الازدى اغرب باربعين حديثا، و ذكر انه استنبطها من ينابيع صدره .. عارضها باربع مأة مقامة فى الكديه ...»

[٤٥] - بايد دانست كه استاد دانشمند، محمد محيى الدين عبد الحميد، ٥١ مقامه از بديع الزمان همدانى را در ٤٨٥ صفحه شرح كرده و چاپ دوم كتاب را دار الكتب العلميه بيروت هم در ١٣٩٩ ه- ١٩٧٩ م به چاپ رسانيده است و نخستين مقامه «المقامة القريضية» است كه در واقع نقد گونه‌اى است در باب شعر و شاعرى شعراى جاهلى و قرون اوليه هجرى، و آخرين و پنجاه و يكمين مقامه هم «المقامة البشرية» است كه از «بشر بن عوانة العبدى» كه از صعاليك بوده، سخن گفته است.