محدث فقيه شيخ فخر الدين طريحى (متوفى به سال ١٠٨٥ هجرى) حديث مزبور را، هم ذيل كلمه «خضر» ٣٩ آورده و هم ذيل كلمه «دمنة» ٤٠. و توضيح داده كه دمنة، منزل و جايگاهى است كه قبائل عرب در آنجا فرود مى‌آمدند و در آن مكان خود و مواشى آنان، رفع حاجت مى‌نمودند و پس از بارندگى بر اثر فراوانى قاذورات، گياه سبز و خرم و با طراوتى از زمين مى‌روييد، ليكن اين گياه بر اثر آلودگى براى چهارپايان، زيانبخش بود، اين است كه پيامبر اكرم زن زيبارويى را كه از اصل بد و نهادى پست باشد به اين‌گونه گياه به ظاهر با طراوت، همانند كرده است. ثعالبى سخن معروف پيامبر اكرم (ص) را كه گفته است: «لا يلدغ المؤمن من جحر مرتين» جزء جوامع الكلم بيان كرده است.

نويسنده كتاب الامثال النبويه‌ ٤١ اين گفتار پيامبر اكرم را درباره ابو عزه شاعر دانسته است، وى نامش عمرو بن عبد اللّه بن عمر جمحى بود و در جنگ بدر اسير مسلمانان شد، به پيامبر گفت: كه اى محمد! (ص) مرد معيلى هستم و براى خرج عيال و دريافت مزدى به جنگ آمدم، پيامبر اكرم هم كرامت نمود و او را آزاد كرد، ولى بعدها همين مرد، در جنگ احد هم حاضر شد و در آن جنگ تنها همو اسير گرديد و درخواست آزادى كرد، ليكن پيامبر فرمود: «لا يلدغ المؤمن من جحر «*» مرتين».

ابو طالب مفضّل بن سلمة بن عاصم (متوفّى به سال ٢٩١ هجرى) پيش از همه، اين گفتار را نقل كرده‌ ٤٢ و افزوده است كه: «اول من قال ذلك رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلم لابى عزة الشاعر و اسمه عمرو بن عبد اللّه بن عمر اجمحى».

در پايان حديث پس از شأن صدور اضافه كرده است: «و معنى الكلام: ان المؤمن فطن لا يخدعه انسان مرتين» يعنى: مؤمن فطن و زيرك است و دو بار گول از يك نفر نمى‌خورد.

زمخشرى (متوفى به سال ٥٣٨) ضمن اينكه آن كلام را، از پيامبر دانسته و عبارت «قاله النبى صلّى اللّه عليه و سلّم» را پس از حديث افزوده، ليكن به جاى «لا يلدغ» «لا يلسع» ثبت كرده است. ٤٣

(*) الجحر: بالضمّ فالسكون، ثقب الحيّة و نحوها من الحشار. ر ك: محمد الغروى، الامثال النبويه، ج ٢/ ١٢٣.