و يا مثلا آيه‌ «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ» (مدثر/ ٣٨) كه معنايش در واقع «كل انسان يجازى على اعماله» مى‌باشد و يا آيه‌ «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ...» (آل عمران/ ١٨٥) كه معنايش در واقع «لا مهرب لاحد من الموت» مى‌باشد و قرآن خواسته است بگويد: هيچ‌كس را گريزى از مرگ نيست. ٣٦

ثعالبى باب دوم كتاب الاعجاز و الايجاز (از صفحه ١٦ تا ٢٥) را به جوامع كلم پيامبر اكرم (ص) اختصاص داده و در اين باب آنچه كه از پيامبر اكرم به لفظ قليل و معناى كثير روايت شده نقل كرده است.

در واقع معانى فراوان را در الفاظ اندك بيان‌كردن معناى تركيب «جوامع الكلم» است در گفته پيامبر اكرم: «اوتيت جوامع الكلم» و اين همان چيزى است كه ابن قتيبه (متوفى به سال ٢٧٦ هجرى) گفته است.: «..... و فى صفته (ص) انه كان يتكلّم بجوامع الكلم، اى انه كان كثير المعانى، قليل الالفاظ» ٣٧

و بى‌جهت نيست كه جاحظ بصرى (متوفى به سال ٢٥٥ هجرى) گفته است‌ «*»:

آنچه خداوند ويژه حضرت محمد (ص) قرار داد و او را بدان صفت ممتاز گردانيد، بلاغت اوست، زيرا آن حضرت با الفاظ كم، معانى فراوانى را بازگو كرده است.

ثعالبى دراين‌باره، سخن معروف پيامبر اكرم را كه گفته است: «اياكم و خضراء الدّمن» نقل كرده است. سيد شريف رضى، اين عبارت را از مقوله مجاز دانسته و افزوده است كه پيامبر اكرم ازدواج با زنى كه ظاهرا زيبا باشد و داراى سوء رفتار و تربيت ناپسند، منع كرده، زيرا در واقع پيامبر اكرم، زن زيبا را به باغ سرسبز و شادابى كه زيبائى ظاهر آن، آدمى را مى‌فريبد. تشبيه كرده و تربيت سوء و رفتار بد او را به دمن [- جمع دمنة و هى: آثار الديار و المزبلة] همانند نموده است، كه اگر باران بر آنها بارش كند، باطن ناخوشايند آنها آشكار گردد. ٣٨

سيد رضى، براى اين گفته پيامبر اكرم، معناى ديگرى نيز گفته است: بدين طريق كه پيامبر اكرم انسانها را از نفاق و دوروئى كه آدمى به ظاهر خوب جلوه كند و در باطن اخلاق ناپسند داشته باشد و يا به ظاهر چرب‌زبان باشد و در باطن، بدرفتار، برحذر

(*) نص صريح سخن جاحظ اين است: «و الذى يدلّك على أن اللّه عزّ و جلّ قد خصّه بالايجاز و قلة عدد اللفظ مع كثرة المعانى، قوله صلّى اللّه عليه، «نصرت بالصبا و اعطيت جوامع الكلم».