باب نخست آن، به آيات قرآنى كه موجز است و معجز، اختصاص دارد و در اين باب گفته است: هركس بخواهد بر جوامع كلم آگاهى يابد و كلام موجز معجز را دريابد، لازم است در قرآن مجيد تدبر كند، زيرا مثلا قرآن‌كه گفته است: «إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا»* (فصلت/ ٣٠ و احقاف/ ١٣) در آيه استقاموا يك كلمه است ولى روشنگر مفهوم بسيار وسيع و عميق، زيرا در واقع، قرآن گفته است: اگر آدمى يكصد سال خداى را فرمانبردارى كند و به اندازه حبّه و دانه‌اى مثلا سرقت كند، با اين كار، از استقامت بيرون است. ٢٩

يا مثلا در آيه‌ «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» (مائده/ ١) نوشته است: كلمه عقود جمع محّلى به الف و لام است و افاده عموم مى‌كند و كلمه‌اى است كه تمام «ما عقده اللّه على خلقه» و همه عقودى را كه مردم ميان خود منعقد ساخته، شامل مى‌شود. ٣٠

يا مثلا آيه‌ «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ.» (حجر/ ٩٤) تقريبا سه كلمه بيش نيست، ولى در بر دارنده تمام شرائط رسالت و شرايع و احكام حلال و حرام شريعت مى‌باشد. ٣١

يا مثلا آيه‌ «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ» (بقره/ ٢٢٨) كلامى است بسيار جامع و متضمن تمام چيزهايى است كه بر مردان واجب مى‌باشد، از حسن معاشرت با زنان و حفظ و صيانت آنان و آنچه كه به مصالح آنام منجر شود. در واقع قرآن مجيد با اين كلام موجز گفته است تمام اينها از قبيل فرمانبردارى از شوهران و جلب رضايت آنان، بر زنان نيز لازم است. ٣٢

يا مثلا آيه‌ «وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ ...» (بقره/ ١٧٩) را ثعالبى كلام جامعى‌

(**) اعجاز، مصدر اعجز مى‌باشد. اى: أتى بالمعجزات و هى التى تعجز البشر عن اتيان مثلها. وقتى مى‌گويند:

«اعجز يعنى: آنچه كه بشر از آوردن مثل آن، ناتوان است و اصطلاحا، معجزات گويند، آورد.

ايجاز، با اختصار، تفاوت دارد، زيرا اختصار حذف كلمات اضافى گفتار مى‌باشد، بدون اينكه به معنا خللى وارد شود، ولى ايجاز آن است كه با كمى لفظ، معانى فراوانى را نويسنده بيان كند. براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: ابو هلال عسكرى، الفروق فى اللغة، بدون تاريخ، ص ٢١.