الورّاق خطيرى، نوشته و خطيرى هم كتاب زينة دمية الدهر خود را به عنوان ذيلى بر دمية القصر و عصرة اهل العصر باخرزى نوشته و باخرزى نيز كتاب دمية القصر خود را به عنوان ذيلى بر يتيمة الدهر ثعالبى نوشته و ثعالبى هم «يتيمة» را به عنوان ذيلى بر كتاب البارع هارون بن على منجّم نوشته است. ٣١

فقه اللغة و سرّ العربيّة

كتاب در حدود سالهاى ٤٢٠ هجرى بنا به درخواست ابو الفضل ميكال، تأليف شده است. كلاعى و ابن خلّكان و قلقشندى، نام كتاب را فقه اللغة ثبت كرده‌اند. ٣٢

برخى از نسّاخ علاقمند به سجع‌بافى، كتاب مزبور را سر الادب فى مجازى كلام العرب ناميده و شايد اين نامگذارى از ابن الأنبارى، سرچشمه گرفته باشد. ٣٣

كتاب، شامل دو بخش است: بخش نخست، فقه اللغة است كه مؤلّف آن‌را در ٣٠ باب بحث كرده و در هرفصل از مفردات لغوى سخن گفته و چيزهاى متقارب المعنى را در فصول نزديك بهم، شرح داده ولى رويهم‌رفته آن‌را نمى‌توان يك معجم لغوى دانست.

در بخش دوّم، ثعالبى، از مسائل لغوى و نحوى و صرفى و بيانى و بديعى و بلاغى سخن گفته و برخى‌ ٣٤ برآنند كه اين بخش از كتاب ثعالبى و اصولا نام «فقه اللغة» مقتبس از احمد بن فارس‌ «*»، متوفّى به سال ٣٩٥ هجرى است كه احمد امين‌ ٣٥ اين نظر را قبول ندارد و گفته است كه ثعالبى، در ناميدن كتاب بر ابن فارس پيشى گرفته، در

(*) ابن فارس، از اكابر پيشوايان لغت عربى است و تصانيف فراوان دارد، بطورى كه عبد السّلام محمد هارون كه كتاب «معجم مقاييس اللغة» او را محققانه چاپ كرده، در مقدمه كتاب تا ٤٥ كتاب و تأليف براى وى برشمرده كه يكى از آنها «الصاحبى» كه درباره فقه اللغة است و در واقع آن‌را براى صاحب بن عباد نوشته و لذا «الصاحبى» ناميده است و آغاز كتاب بنا بر نوشته محقق محترم عبد السّلام محمد هارون در ص ٣٢ مقدمه كتاب «معجم مقاييس اللغة» چنين است.

هذا الكتاب الصاحبى فى فقه اللغة العربية و سنن العرب فى كلامها؛ و انما عنونته بهذا الاسم لانى لما الفته اودعته خزانة الصاحب».

كتاب در قاهره به عنايت استاد محب الدين الخطيب به چاپ رسيده است.