اين‌گونه تشبيهات كه ادات تشبيه در آنها نباشد، تشبيه محقّق‌ترى است و او اين نوع تشبيه را كه امروزه، تشبيه بليغ گويند، «تشبيه على وجه التحقيق» ناميده و نه تشبيه بليغ. البته از لحاظ معنى و مفهوم يكى است؛ زيرا منظور، مبالغه در تشبيه است‌ ٣٥.

در باب آيه: «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ... «*»»

سوره بقره/ ٢٥٧

كه طاعنان گفته‌اند: خدا ايمان را در مؤمن ايجاد كرده؛ زيرا خدا مخرج مؤمنان از كفر، به ايمان است، پس اين فعل خداست.

قاضى عبد الجبّار در پاسخ آنان گفته است‌ ٣٦:

استعمال ظلمت و نور در كفر و ايمان بطور مجاز است؛ زيرا در واقع، نور، منبع زندگى و حيات و سرچشمه رشد و نموّ همه چيز است ولى ظلمت و تاريكى، رمز سكوت و مرگ است و اين تعبير، در آيات قرآنى فراوان ديده مى‌شود، همان‌طور كه در دو آيه:

«... قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ».

سوره مائده/ ١٥

«يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» «**»

سوره مائده/ ١٦

(*) يعنى: خدا يار اهل ايمان و سرپرست كسانى است كه ايمان آورده‌اند، آنان را از ظلمتها و تاريكيها به سوى نور، بيرون مى‌برد.

(**) يعنى: خداوند به قرآن، هركس را كه از پى رضا و خشنودى او، راه سلامت پويد، هدايت كند و او را از تاريكى جهل و گناه بيرون آرد و به عالم نور داخل گرداند و به راه راست وى را رهبرى كند.