درآمدند و در شعر خود مسائل ديگرى را نيز گنجاندند و ظهور كسانى همچون: بشّار، ابو نواس، عتّابى، حسين بن ضحّاك، مسلم بن الوليد و ابو تمّام به پيشرفت نقد شعر كمك كرد.

و البته مقياس و معيار نقد، نزد هرگروه متفاوت و مختلف بود مثلا در دو مركز كوفه و بصره كه به لغت و نحو، بسيار اهميت داده مى‌شد، ناقد، كلمات را در شعر از لحاظ لغت و نحو مورد بررسى قرار مى‌داد مانند ايرادات نحوى عيسى بن عمر، بر شعر نابغه و نقد ابن ابى اسحاق بر شعر فرزدق.

خلاصه بايد گفت كه نقد ادبى در آغاز يعنى در دوران جاهلى مبتنى بر ذوق‌ «*» و احساسات بوده و براى آن اصول ثابت و قواعد مقرر و معيّنى وضع نشده و عرب جاهلى به همان اندازه كه علاقه داشت مكارم او زبانزد باشد و مهمان‌نوازى‌ها و كرامت و بزرگواريهايش بازگو شود و نيز به همان اندازه كه تمايل به پناه دادن پناه‌خواه بود، بيش از اينها تمايل داشت كه به بلاغت گفتار، توصيف شود و شعر در نزد عرب جاهلى بارزترين و آشكاراترين چيزى بود كه به شكل هنر مى‌توانست تجلّى كند و سبب شهرت ممدوح گردد و ياد او را زنده نگه دارد و ممدوح، نزد همگان شناخته گردد بطورى كه شايد بتوان گفت: شعر جاهلى آينه تمام‌نماى منويّات و تخيّلات عرب جاهلى است، زيرا در شعر جاهلى‌ «**» تصوير زندگى عرب و محيط مادّى او و شن‌زار و ريگستان صحرا

(*) دكتر عبده قلقيله‌ ١٣، نوشته است كه برخى همچون مرحوم طه ابراهيم و استاد دكتر بدوى طبانه و خانم دكتر سميرا لقلماوى و دكتر احمد الحوفى و استاد فؤاد البستانى و دكتر شوقى ضيف برآنند كه نقد ادبى در آغاز و در دوران جاهلى مبتنى بر ذوق و احساسات ساده بوده است.

(**) برخى از دانشمندان همچون مارگليوث ديويد ساموئل‌leumaS divaD htuilograM خاورشناس معروف متولّد لندن كه در ميان زبانهاى شرقى زبان عربى و لغت و ادبيّات آن‌را برگزيده و چند كتاب به اين زبان نشر داده، و نيز دكتر طه حسين، در انتساب اشعار به دوره جاهلى شكّ كردند ولى اين شك به‌جاى آنكه، آنان را به حقيقت رهبرى كند، به خطا رهنمون گشت. اينان عقيده داشتند كه اين اشعار منسوب به دوره جاهلى (حدود دو قرن قبل از اسلام را از لحاظ تاريخى دوران جاهلى گفته‌اند) است و در واقع در قرون اوليّه هجرى سروده شده و به دوران جاهلى نسبت داده شده، زيرا مبارزات سياسى و كشمكشهاى حزبى صدر اسلام، عربها را واداشته تا شعر جعل كنند و اين مجعولات را به اجداد خود در عصر جاهلى نسبت دهند و گذشته درخشان خود را به رخ مخالفان خود كشند، ثانيا آنچه به نام شعر جاهلى به‌دست ما رسيده به لغت عدنانى و لهجه قريش است. و لغت عدنانى در-