در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٤٨
كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ «*»»
سوره ق/ ٢٢
چيست؟ قاضى عبد الجبّار گفته است ٣١:
اين آيه، در واقع تشبيه است؛ زيرا «بصر» به «حديد» تشبيه شده و خواسته است بگويد: چون مانع برطرف شود «بصر» براى ديدن، نافذ گردد.
در بحث از آيههاى:
«أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ. الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ «**»»
سوره مؤمنون/ ١٠ و ١١
كه طاعنان گفتهاند: معناى اين آيه چيست؟ چرا آنان وارث باشند؟ و اين كلمات، چه ارتباطى با يكديگر دارد؟ و چرا از آن، به ارث تعبير شده است؟!
قاضى عبد الجبّار، پاسخ داده است ٣٢:
در اين آيه، تشبيه بليغى وجود دارد؛ زيرا درست است كه در ظاهر، ميراث و ارث، در اين مورد، معنى نمىدهد و ارتباط ظاهرى هم، نامفهوم است ولى وصول آن پاكان، به بهشت همچون رسيدن آدمى است به املاكى كه از راه ارث بدو رسيده باشد و زحمتى متحمّل نشده باشد.
قرآن، خواسته است بگويد: نماز رابطه خلق و خالق است و از ويژگيهاى مؤمنان، محافظت بر نماز است و در واقع وسيله بيدارى روح و جان، بنابراين آنان كه در نماز خاشع باشند و از لغو و بيهودگى روبگردانند و زكاة هم بدهند و پاكدامن و عفيف نيز
(*) يعنى: و تو [اى نادان] از اين روز سخت در غفلت بودى تا آنكه ما پرده از كارت برانداختيم و چشم بصيرتت بيناتر گرديد.
البته در بحث از اين آيه، بسيارى از مفسران نوشتهاند: ضمير در «كنت» و «عنك» و «غطاءك» و «بصرك» به كلمه «نفس» برمىگردد و در نتيجه كلمات را به صورت «كنت» و «عنك» و «غطاءك» و «بصرك» خواندهاند.
براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: زمخشرى، الكشاف عن حقائق التنزيل و عيون الاقاويل چاپ بيروت ج ٤ ص ٧ و نيز رجوع شود به: ابى السعود، ارشاد العقل السليم الى مزايا القرآن الكريم، موسوم به تفسير ابى السعود تحقيق محمد عبد اللطيف چاپ مصر، الجزء الثامن ص ١٣٠.
(**) يعنى [آنان كه بر نمازهاشان محافظت دارند- ترجمه آيه قبل] چنين كسانى وارث مقام عالى بهشتند.علوى مقدم، محمد، در قلمرو بلاغت : مجموعهاى از مقالهها، پژوهشها، نقدها و بحثهاى بلاغى و تفسيرى، ٢جلد، آستان قدس رضوى، موسسه چاپ و انتشارات - مشهد مقدس - ايران، چاپ: ١، ١٣٧٢ ه.ش.