در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٣٤٤
حيوانات همچون سورههاى بقره، انعام، نحل، نمل، عنكبوت و فيل وجود دارد.
ولى بايد دانست كه جاحظ در كتاب الحيوان به موضوع واحد اكتفا نكرده و چون از موضوعى سخن مىراند به مطالب جانبى آن موضوع نيز اشاره مىكند، از آيه قرآن به حديث و از حديث به شعر و از شعر به نوادر و از نوادر به حكم عقلى مىپردازد و خود او هم در باب «ضرورة التنويع فى التأليف» بدين نكته اشاره مىكند و مىگويد: ٢١ «و على انى قد عزمت- و اللّه الموفق- انى اوشح هذا الكتاب و افصّل ابوابه بنوادر من ضروب الشعر، و ضروب الاحاديث ليخرج قارى هذا الكتاب من باب الى باب و من شكل الى شكل، فانى رأيت الاسماع تمّل و الاصوات المطربة و الاغانى الحسنة و الاوتار الفصيحة، اذا طال ذلك عليها ...»
تا آنكه سرانجام مىگويد: «و ما غايتنا من ذلك كله الا ان تستفيدوا خيرا».
مواد اوليه كتاب الحيوان جاحظ را آيات قرآنى و برخى از نوشتههاى تورات و انجيل و حديث و خبر و شعر عربى و امثال متداول ميان عرب و مطالب كتابهايى كه خوانده است، تشكيل مىدهد و نيز در نوشتن كتاب مزبور از گفتگوهايى كه ميان او و اطبّاى روزگار و صاحبان اطلاع در باب حيوان و نبات ردوبدل شده، سود جسته است. و چون وى متعقل متفكرى بوده لذا از خرافاتى كه خرد نمىپذيرد دورى جسته و در بسيارى از مسموعات خود، شك كرده.
مثلا بسيار دقت كرده تا بفهمد بانگ خروس در روستا چگونه است؟ و اگر خروس تنها باشد باز هم مىخواند و يا خواندن خروس جنبه تجاوب دارد؟!
جاحظ در تأليف كتاب مزبور، از نوشتههاى ارسطو در باب حيوانات بهره جسته است و ما مىدانيم كه اينگونه كتب به زبان عربى نقل شده و ابن النديم هم در «الفهرست» بدانها اشاره كرده و در بحث از «اخبار ارسطاليس» كه كتب ارسطو را برمىشمارد، مىنويسد: «الكلام على كتاب الحيوان: و هو تسع عشرة مقالة، نقله ابن البطريق ... و لينقولاس اختصار لهذا الكتاب ... و قد ابتدا ابو على بن زرعة بنقله الى العربى و تصحيحه.» ٢٢
جاحظ در اين كتاب، برخى گفتههاى ارسطو را نقد و بررسى مىنمايد و مىگويد: آنان كه مىگويند گنجشك ماده بيشتر عمر مىكند و گنجشك نر بيش از