اهميت كتاب البيان و التبيين به اندازه‌اى است كه ابن خلدون درباره آن نوشته است‌ «*»: «و سمعنا من شيوخنا فى مجالس التعليم ان اصول هذا الفن و اركانه اربعة دواوين و هى ادب الكاتب لابن قتيبة و كتاب الكامل للمبرد و كتاب البيان و التبيين للجاحظ و كتاب النوادر لابى على القالى البغدادى و ما سوى هذه الاربعة فتبع لها و فروع عنها و كتب المحدثين فى ذلك كثير». ١١

كتاب البيان و التبيين جاحظ همچون دائرة المعارفى است كه مسائل مختلف در آن، بحث شده و چون نخستين كتابى است كه در ادب بدين منوال برشته تحرير آمده، ديگران هم از او تبعيت كرده و در آثار خود مانند جاحظ در يك كتاب، از مسائل مختلف بحث كرده‌اند.

مثلا ابن قتيبه (م ٢٧٦ ه) در كتاب عيون الاخبار و مبرد (م ٢٨٥ ه) در كتاب الكامل و ابن طيفور (م ٢٨٠ ه) در كتاب اختيار المنظوم و المنثور، و ابن عبد ربه (م ٣٢٨ ه) در كتاب العقد الفريد، و صولى (م ٣٣٥ ه) در كتاب الاوراق، و ثعالبى (م ٤٢٩ ه) در كتاب يتيمة الدهر، و بيهقى در قرن چهارم هجرى در كتاب المحاسن و المساوى و ديگر نويسندگان همه با شيوه جاحظ عمل كرده و در آثار آنها يك نوع اختلاط و امتزاج علمى و ادبى، مشاهده مى‌شود.

و شايد اصولا نفس بحث از مسائل علمى و ادبى اقتضا مى‌كند كه در بحث از يك موضوع ادبى از ديگر موضوعات نيز بحث شود و چنانچه تعريف قدما را از ادب در نظر داشته باشيم كه گفته‌اند: «ان الادب هو الاخذ من كل فن بطرف» ١٢ بايد بگوييم كه مصداق اجلاى اين تعريف، جاحظ است، زيرا او نه‌تنها در رشته‌هاى مختلف ادب اطلاعات وسيع داشت و در رشته‌هاى گوناگون كتاب نوشت و رساله‌اى از خود باقى گذاشت و آثارش بويژه كتاب الحيوان و نيز البيان و التبيين او چون دائرة المعارفى‌

(*) ابن خلدون در بحث از دانش ادب نوشته است: «و ما از مشايخ خود در مجالس تعليم شنيديم كه اصول و اركان اين فن چهار ديوان است: ١- ادب الكاتب، تأليف ابن قتيبه ٢- كامل مبرد ٣- البيان و التبيين جاحظ ٤- نوادر ابو على قالى بغدادى و بجز كتب چهارگانه هرچه هست دنبال‌روى از آنها و فروعى از اصول مزبور مى‌باشد و كتب ادباى جديد دراين‌باره بسيار است.» (براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروين گنابادى، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، چاپ چهارم ١٣٥٩، ج ٢، ص ١١٧٥).