جاحظ دانشمندى است كه از سال ١٥٠ تا ٢٥٥ هجرى، يعنى بيش از يك قرن زندگى كرده و نوشته‌هايى به روش علمى درباره نباتات، حيوانات، جغرافيا، طب، كيميا و علم النفس از خود به يادگار گذاشته و آراء و افكارش بيشتر مبتنى بر تجربه بوده و از روش تجربى بهره جسته است. علاوه بر اينها جاحظ در نقد و بلاغت عربى نيز حائز اهميت است، بطورى كه برخى همچون دكتر محمد عبد المنعم خفاجى، او را «مؤسس البلاغة العربية، و شيخ من شيوخ اللغة و عالم من اكبر علمائها» ١ دانسته‌اند.

دكتر محمد عبد المنعم خفاجى بر آن است كه جاحظ در رشته‌هاى مختلف علمى سيصد و پنجاه كتاب نوشته كه بيشتر آنها در حوادث ايام از ميان رفته و تنها رسالاتى از وى بجا مانده و سه كتاب «البخلاء» و «الحيوان» و «البيان و التبيين» او نيز در دسترس است. ٢

اصولا بايد دانست كه دوران زندگى جاحظ، از ادوار درخشان لغت و ادب عرب است، زيرا ادبا و دانشمندانى، همچون: مفضل ضبى (م ١٧٠ ه) و خليل ابن احمد (١٠٠- ١٧٠ ه) و سيبويه (م ١٨٨ ه) و اصمعى (م ٢٠٦ ه) و ابو زيد انصارى (م ٢١٤ ه) ابو عبيده (١١٠- ٢٠٨ ه) و ابو محمد يزيدى (٢٠٢ ه) و قاسم بن سلام (١٥٠- ٢٢٣ ه) و ابن الأعرابى الكوفى (١٥٠- ٢٣١ ه) و ابن سلام جمحى بصرى (م ٢٣١ ه) و ابن سكيت (م ٢٤٤ ه) و محمد بن حبيب (م ٢٤٥ ه) و مازنى (م ٢٤٩ ه) و ابو حاتم سجستانى (م ٢٥٥ ه) و ابن قتيبه (٢١٣- ٢٧٦ ه)