اصمعى متوفى به سال ٢١١ هجرى در تجنيس كتابى تأليف كرده است و ابن معتزّ در كتاب «البديع» ٤ تعريف تجنيس را بنا بر تعريف كتاب «الاجناس» اصمعى بيان كرده است.

در همين قرن جاحظ معتزلى متوفّى به سال ٢٥٥ هجرى كتاب البيان و التبيين را در چهار مجلد مى‌نويسد. كتاب او اگرچه از مطالب گوناگون مباحث متنوع بحث مى‌كند ولى پيرامون صفات الفاظ و معانى و لزوم مطابقت كلام با فهم شنونده نيز سخن مى‌گويد ٥.

و شايد مبالغه نباشد اگر وى را مؤسّس و مدوّن بلاغت عربى بدانيم زيرا وى نخستين‌بار كتاب البيان و التبيين را نوشت و آراء پيشينيان را درباره علوم بلاغت گنجاند و مفهوم بلاغت را در اصطلاح ايرانيان، يونانيان، روميان و هنديان بحث كرد (٦).

و جالب اين است كه جاحظ ضدّ شعوبى معروف وقتى كه مى‌خواهد كتب بلاغى را بشمارد توصيه مى‌كند كه: هركس بخواهد در علوم بلاغى پيشرفت كند بايد كتاب كاروند فارسيان را بخواند ٧ و عجيب است كه جاحظ با تمام تعصّب عربى خود به بلاغت ايران پيش از اسلام معتقد است و اين نكته خود دليل است و به ما مى‌فهماند كه ايران پيش از اسلام علوم بلاغى داشته كه توانسته است در آن رشته كتاب داشته باشد.

و به يقين مى‌توان گفت كه در كتاب گمشده جاحظ به نام «نظم القرآن» كه ابن النديم در الفهرست به آن اشاره مى‌كند ٨ بسيارى از مباحث علوم بلاغى، بحث شده است.

جاحظ در نوشته‌هاى خود بسيارى از مباحث علوم بلاغى را بدون اينكه از آنها تعريفى به دست دهد بحث كرده و نمونه‌هاى مختلف آورده است و اصولا فنون بديعى را خاص عرب دانسته و عبارت «و البديع مقصور على العرب و من اجله فاقت لغتهم كلّ لغة و اربت على كل لسان» ٩ را هرچند كه درست نيست گفته است زيرا در ادب هرزبان تشبيه، استعاره و فنون ديگر وجود دارد و خاصّ عرب نيست.