در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٢٨
١٤ از سوره تغابن (٦٤) كه قرآن گفته است: «... وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ». كه كلمات عفو، صفح، غفران به يك معنى مىباشد و تكرار كلمات مختلف الالفاظ و متحد المعانى، جهت ترغيب و تشويق به عفو است؛ در واقع خدا خواسته است انسانها را به گذشت و چشمپوشى و عفو و بخشش فراخواند.
نويسنده كتاب «جواهر البلاغة» ٦٨ تكرار را «ذكر الشيىء مرّتين او اكثر لاغراض» دانسته كه يكى از آن اغراض، تأكيد و تقرير معنى مىباشد و گاه طولانى بودن جمله ايجاب مىكند كه كلمهاى مجدّدا تكرار شود، همچون آيه ٤ از سوره يوسف (١٢) كه قرآن گفته است: «... يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ» كه كلمه «رأيت» به مناسبت طولانى بودن عبارت، تكرار شده است. و نيز تكرار «يا قوم» در آيههاى ٣٨ و ٣٩ سوره غافر (٤٠) كه قرآن گفته است:
«وَ قالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ. يا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ» «*». از جهت تعطيف قلوب و مهربانىكردن بدانان مىباشد.
عبد الكريم الخطيب، در پاسخ برخى از معاندان و طاعنان كه گفتهاند:
اينگونه تكرارها در آيات قرآنى بر بلاغت قرآن، خلل وارد مىكند و از بلاغت و زيبائى آن مىكاهد و در نظم قرآن اختلال به وجود مىآورد، گفته است «**» ٦٩:
چنين نيست بلكه اينگونه تكرارهاى بجا و به موقع كه به اقتضاى حال و مقام است، بر بلاغت قرآن افزوده و اگر خوب دقّت شود به اين نتيجه مىرسيم كه اين تكرارهاى مناسب، از وجوه بلاغت است و هريك، هدفى را دنبال مىكند و هيچگونه ثقل و سنگينى ندارد و براى گوش نيز خوشايند است و به گفته زركشى در كتاب «البرهان فى علوم القرآن» به نقل از صفحه ٤٠٢ كتاب «الإعجاز فى دراسات القرآن»
(*) آنكه ايمان داشت گفت: اى قوم من! مرا پيروى كنيد تا به راه صواب هدايتتان كنم. اى قوم من! اين زندگى دنيا فقط تمتّعى است و آخرت، همان سراى بقاست.
(**) تكرار آيه «فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ»* كه ٣١ بار در سوره الرحمن كه مجموعا ٧٨ آيه دارد، تكرار شده و نيز آيه «وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ»* ١١ بار در سوره «مرسلات» كه جمعا ٥٠ آيه دارد تكرار شده و نيز آيه «فَكَيْفَ كانَ عَذابِي وَ نُذُرِ»* چهار بار در سوره «القمر» تكرار شده است.