در اين مقال بر آن نيستيم كه تمام تفاسير نوشته‌شده در اين قرن را بررسى كنيم و يا از آنها اسم، ببريم و آنها را، معرّفى و پيرامون آنها، بحث كنيم‌ ١، بلكه برآنيم تا از انواع تفاسيرى كه در قرن چهاردهم هجرى نوشته شده و هركدام صبغه و رنگ و نوع خاصّى دارد، بحث كنيم‌ ٢.

انواع مختلف تفاسير، در قرن چهاردهم عبارت است از:

الف- تفاسيرى كه جنبه‌هاى علمى در آنها قوى است؛

ب- تفاسيرى كه جنبه‌هاى مذهبى در آنها بيشتر رعايت شده است؛

ج- تفسيرى كه جنبه تاويلى و انحراف در آن، غلبه دارد؛

د- تفاسيرى كه از نظر ادبى اجتماعى، بيشتر در آنها بحث شده است.

الف: تفسيرى كه جنبه علمى در آن قوى است،

تفسيرى است كه مفسّر سعى كرده است تا بگويد در قرآن مجيد از علوم مختلف يا به طور تصريح و يا به طريق تلميح و اشاره، بحث شده است. يكى از مهمترين اين‌گونه تفاسير، [كشف الاسرار النورانيّة القرآنية فى ما يتعلّق بالاجرام السماويّة و الارضية و الحيوانات و النباتات و الجواهر المعدنيّة] است كه مردى فاضل و طبيب بارعى به نام: محمد بن احمد الاسكندرانى، از دانشمندان اواخر قرن سيزدهم هجرى نوشته و تفسيرى است بزرگ، در ٣ مجلّد به سال ١٢٩٧ هجرى، چاپ شده است.

مرحوم سيد عبد الرحمن كواكبى، مرد اصلاح‌طلب عالم اسلامى، كتاب‌