لَهُمْ ...» عام است و شامل منافع دنياوى و اخروى مى‌شود و تخصيص ندارد، با توجه به اينكه آيه‌ «... وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا» بخشى از آيه ٢٧٥/ بقره نيز عام است و حجّاج را مستثنى نكرده و دلالت مى‌كند بر اينكه حج، مانع تجارت نمى‌باشد «*».

دنباله آيه مورد بحث [آيه ١٩٨/ بقره‌] چنين است:

«... فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ ...»

يعنى: وقتى كه از عرفات كوچ كرديد، خدا را در مشعر الحرام، ياد كنيد.

نويسنده كتاب «لسان التنزيل» نوشته است‌ ٢٤: ألإفاضة: به انبوهى باز گرديدن، «فَإِذا أَفَضْتُمْ» يعنى: چون به انبوهى بازگرديد.

ابو بكر عتيق سورآبادى هم نوشته است‌ ٢٥: «چون به هم بازگردند از عرفات سوى مزدلفة و آن شبانگاه باشد كه از عرفات به مزدلفة درآيند».

(*) قرآن مجيد پس از اينكه در آيه:

«وَ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى‌ كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ». سوره حج/ ٢٧

به ابراهيم دستور مى‌دهد كه با صداى بلند به مردم ندا در ده تا مناسك حج به جا آرند و قصد خانه كنند، در آيه بعدى خداى بزرگ منافع حج را برمى‌شمارد و مى‌گويد:

«لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى‌ ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ فَكُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ».

سوره حج/ ٣٨

در اين آيه كلمه «منافع» نكره است و به صورت جمع بيان شده و به طور مطلق ذكر شده و افاده عموم مى‌كند و مى‌تواند هم منافع دنياوى را شامل شود كه حوائج گوناگون و نيازمنديهاى همگانى را در بر گيرد و هم مى‌تواند منظور از «منافع» منافع اخروى باشد.

كلمه «منافع» نكره آمده تا بر كثرت دلالت كند يعنى هم منافع دنياوى را شامل شود و هم اجر اخروى را مانند عفو و مغفرت؛ زيرا عبادتها معنويت ايجاد مى‌كند و انسان مى‌سازد و اثرش در گفتارها و كردارها نمودار مى‌گردد و انسانها به سوى فلاح و رستگارى مى‌روند.

از طرفى در اين كنگره بزرگ، اقوام مختلف گرد هم مى‌آيند، اقوامى كه معبود همه‌شان يكى است، افكار همه يكسان است، قبله همه كعبه است، وحدت فكرى دارند، وحدت كلمه دارند، در نتيجه اتحاد مى‌توانند در حل مشكلات اقتصادى يكديگر، ياور هم باشند، مشكلات همديگر را حل كنند و در نتيجه بهره‌هاى مادى نصيب ملتهاى مسلمان بشود.

اينست كه قرآن بطور كلى و مطلق گفته است: «لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ».

تا هرگروهى به حسب استعداد و نياز و دريافت خود، بهره گيرند.

براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: فى ظلال القرآن ج ٥/ ٥٩٥.