حج، در لغت به معناى قصد است و در شرع عبارت است از انجام مراسم و مناسك مخصوص در مكان ويژه و زمان مخصوص، و انجام دادن آن بر هرمسلمان طبق صريح آيات قرآنى و سنّت كه شيخ طوسى به اسنادى، ذيل آيه‌ «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ» نقل كرده و امام صادق عليه السّلام هم گفته است: «هما مفروضان» ١ واجب است و انجام ندادن آن‌را با وجود شرايط، قرآن مجيد، كفر دانسته است:

«... وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ» (سوره آل عمران/ ٩٧)

حج وسيله تقرب به خدا و يكى از مهم‌ترين شعارهاى اسلام است؛ زيرا در آن بنا به گفته شيخ الفقهاء- مؤلّف جواهر الكلام- «اذلال النفس و اتعاب البدن» است‌ ٢.

آدمى، در اين سفر روحانى ترك لذات نفسانى و شهوات جسمانى مى‌كند و از مكروهات، دورى مى‌گزيند. اينست كه مى‌گويند: حج رياضت نفسانى و عبادت بدنى است و شايد به همين جهت گفته‌اند: «إنّ الحجّ المبرور لا يعدله شيى‌ء و لا جزاء له الا الجنّة» ٣. كه مضمون آن در كتاب «وسائل الشيعه» ٤ هست و به قول صاحب جواهر «انه افضل من عتق سبعين رقبة» ٥ و اين مضمون را شيخ از كتاب «وسائل الشيعه» گرفته‌

(*) برخى از مطالب اين مقاله در سمينار اسلام و مستضعفان در شهر قم به وسيله نويسنده بحث شد.