در قلمرو بلاغت - علوى مقدم، محمد - الصفحة ٢٠٩
خلاصه اينكه از مجموع دو آيه ٤٦ و ٤٧ سوره انفال، چند دستور استنباط مىشود:
- فى وجوه التأويل، انتشارات آفتاب، تهران، در چهار مجلّد، ج ٢، ص ١٦٢.
مولى محسن فيض، ضمن اينكه آيه مزبور را درباره جنگ بدر و احد دانسته، افزوده است:
«و تذهب ريحكم: دولتكم، شبهّت الدّولة بالرّيح فى نفوذ امرها هبوبها. يقال: هبّت ريح فلان، اذا نفذ امره». ر. ك: تفسير صافى، ج ٢، ص ٣٠٧.
علامّه مرحوم طباطبايى، نوشته است:
و الرّيح على ما قيل: العزّ و الدّولة. و قد ذكر الراغب. انّ الرّيح فى الآية بمعنى الغلبة، استعارة، كانّ من شأن الرّيح ان تحرّك ما هبّت عليه و تفعله و تذهب به و الغلبة على العدّو يفعل به ما تفعله الرّيح بالشيئ كالتّراب، فاستعيرت لها.»
در واقع، علامّه مرحوم، ريح را به معناى عزّت و دولت دانسته است كه بطور استعاره، براى غلبه آمده است، به دليل آنكه باد هرچه بوزد آنرا به حركت درمىآورد و از جاى مىكند و با خود مىبرد؛ غلبه بر دشمن هم همينطور است.
نويسنده تفسير «بيان السعادة»، در ج ٢، ص ٢٣٨ و ٢٣٩ نوشته است:
«تَذْهَبَ رِيحُكُمْ» يعنى عظمت و بزرگى شما در برابر دشمنان از ميان مىرود و سپس افزوده است كه:
«شبهّت العظمة المعنويّة بالرّيح الّداخلة تحت الثّياب الّتى بها تعظم جثّة الانسان.».
بهرحال بايد گفت كه اگر اختلاف باشد، جريان كارها بر وفق مراد نخواهد بود و در واقع «تَذْهَبَ رِيحُكُمْ» حقيقة ريح و باد نيست، بلكه اين يك تعبير استعارى است و از يك ضرب المثل عربى گرفته شده است كه گاهى مىگويند: «قد هبّت ريح فلان» وقتى كه قدرت و دولت كسى تجديد شود، و گاه مىگويند: «الرّيح مع فلان».
و مىدانيم كه پيروزى در ميدان جنگ با وزش باد تناسب داشته كه وزش باد به سود يك طرف و به زيان طرف ديگر خواهد بود و در زبان فارسى هم گاه گفته مىشود كه نسيم فتح و فيروزى مىوزد.
فقيه دامغانى، براى كلمه «ريح» چهار معنى را ذكر كرده است:
١- ريح به معناى نيرو، همچون «فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ ...»- انفال: ٤٦.
٢- ريح به معناى باد، همچون «وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها»- يونس: ٢٢.
٣- ريح به معناى عذاب، مانند «إِنَّا أَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً»- قمر: ١٩. همانطور كه در آيه ١٦ سوره فصّلّت هست: «رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ».
٤- ريح به معناى «بو»، چنانكه خدا در آيه ١٤ سوره يوسف گفته است:
«قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ.»
براى آگاهى بيشتر رجوع شود به: فقيه دامغانى، قاموس قرآن، ترجمه كريم عزيزى نقش، در ٢ جلد، انتشارات بنياد علوم اسلامى، پاييز ١٣٦١، ج ١، ص ٢٧٢.