است: «الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ» و بعد در آيه ٩ همين سوره، به صورت‌ «وَ الَّذِينَ هُمْ عَلى‌ صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ» تكرار شده كه در جواب مى‌گوييم: در آيه نخستين، توصيف مؤمنانى است كه در نمازشان خشوع دارند و آيه دومى توصيف از مؤمنانى است كه از نمازهايشان حفاظت مى‌كنند و ميان اين دو، تفاوت بسيار است و هيچ‌گونه، تكرارى نيست‌ ٣٣.

برخى از طاعنان كم‌آگاه گفته‌اند كه مثلا چرا حرف «فاء» در آيه ٥٤ سوره بقره (٢) سه بار تكرار شده و قرآن گفته است: «وَ إِذْ قالَ مُوسى‌ لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى‌ بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» «*». كه اگر خوب دقّت شود مى‌فهميم كه تكرار حرف «فاء» در هرمورد، معنى و مفهومى خاص دارد؛ زيرا «فاء» در «فتوبوا» مفيد سببيّت است و در واقع گفته شده: «إن الظلم الذى كان منكم لأنفسكم سبب يقتضى التوبة منكم». و «فاء» در «فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ» إفاده ترتيب مى‌كند؛ زيرا خواسته است بگويد:

پس از توبه، بلافاصله تيغ بركشيد و به كيفر نادانى خويش يكديگر را بكشيد و در واقع اين عمل بايد متمّم توبه باشد «**». و فاء سوم در جمله‌ «... فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ» براى ربط جمله مابعد است به جمله محذوف ماقبل خود كه در واقع تقدير عبارت چنين است:

«فإن فعلتم ما أمرتكم به فقد تاب الله عليكم» در واقع، گفته است: اگر چنين شود، توبه شما پذيرفته خواهد شد و افزودن كلمه «رحيم» به «توّاب» مؤيّد اين معنى است و اشارتى است به بخشندگى خدا ٣٤.

(*) يعنى: و موسى به قوم خود گفت: اى قوم! شما با گوساله‌پرستى محقّقا به خويش ستم كرديد. به آفريدگار خود بازآييد و توبه كنيد [آن هم، توبه‌اى مخصوص كه شمشير را بدست گيريد و يكديگر را بكشيد] و به كيفر جهالت خويش به كشتن يكديگر تيغ بركشيد، اين در پيشگاه خدا، بهتر كفاره عمل شماست و خدا توبه شما را پذيرفت؛ كه خدا توبه‌پذير و مهربان است.

(**) بديهى است چون زحمات فراوان موسى درباره توحيد و خداشناسى به وسيله پرستش گوساله سامرى به هدر رفته؛ لذا دستور شديدى از طرف خدا صادر شده و ضمن دستور توبه و بازگشت به توحيد، فرمان إعدام گناهكاران صادر گرديد. اقتباس از ج ١ ص ١٧٢ تفسير نمونه.