اِبْنِ زَرْب‌، ابوبكر محمد بن‌ يبقی‌ بن‌ زرب‌ اندلسی‌ (٣١٧- ٣٨١ق ‌/ ٩٢٩-٩٩١ م‌)، فقيه‌، محدث‌ و خطيب‌ مالكی‌.
ابن‌ زرب‌ در اوايل‌ فرمانروايی‌ عامريان‌ در قُرطبه‌ می‌زيست‌ (حميدی‌، ١/ ١٦٢) و در فقه‌ مالكی‌ از شهرت‌ بسزايی‌ برخوردار بود. قاضی‌ عياض‌ (٤/ ٦٣٠) او را از مبرزترين‌ فقيهان‌ زمان‌ خود در فقه‌ مالكی‌ دانسته‌ است‌. وی‌ فقه‌ را نزد ابوبكر محمد بن‌ احمد اموی‌ معروف‌ به‌ لؤلؤی‌ و حديث‌ را نزد قاسم‌ بن‌ اصبغ‌ و محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ ابی‌ دُليم‌ فراگرفت‌ و از طبقۀ آن‌ دو نيز روايت‌ كرد (ابن‌ فرضی‌، ٢/ ٩٦). از جملۀ شاگردان‌ وی‌ در فقه‌ و حديث‌ قاضی‌ ابوالوليد يونس‌ ابن‌ عبدالله‌ بن‌ مُغيث‌ معروف‌ به ابن‌ صفّار، ابوبكر عبدالرحمن‌ بن‌ احمد بن‌ حَوْبيل‌، عبدالوارث‌ بن‌ سفيان‌ بن‌ حبرون‌ (حميدی‌، ١/ ١٦٢، ٢/ ٤٦٦-٤٦٧)، ابوعثمان‌ سعيد بن‌ محسن‌ غاسل‌ و ابومحمد عبدالله‌ ابن‌ يحيی‌ بن‌ دحون‌ و احمد بن‌ عبدالله‌ معروف‌ به‌ ابن‌ ذكوان‌ را می‌توان‌ نام‌ برد (قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٦٢، ٦٧٦، ٧٢٩).
ابن‌ زرب‌ از قاضيان‌ بنام‌ اندلس‌ بود و بيشتر شهرت‌ وی‌ نيز به‌ همين‌ منصب‌ اوست‌. وی‌ در ايام‌ هشام‌ بن‌ حكم‌ المؤيد اموی‌ در ٣٦٧ ق‌/ ٩٧٨ م‌ (ابن‌ خطيب‌، ٤٨- ٤٩؛ قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٣٠) به‌ مقام‌ قاضی‌ القضاتی‌ گمارده‌ شد و تا پايان‌ عمر در اين‌ مقام‌ باقی‌ بود. او بسيار مورد تكريم‌ منصور محمد بن‌ ابی‌ عامر بود (قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٣٢؛ نباهی‌، ٧٩).
وی‌ بسيار زاهد و متشرع‌ بوده‌ است‌. در اواخر زندگی‌ به‌ زهد و عبادت‌ بيشتر گرايش‌ يافت‌ تا آنجا كه‌ گفته‌اند هر شب‌ قرآن‌ را ختم‌ می‌كرد (قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٣١). شريعت‌خواهی‌ وی‌ سبب‌ شده‌ بود كه‌ با ابن‌ مسرّه‌ (ه‌ م‌) و عقايد او مخالفت‌ كند و كتابی‌ در رد آرای‌ وی‌ بنويسد (همانجا). وی‌ در ٣٥٠ ق‌/ ٩٦١ م پيروان‌ ابن‌ مسره‌ را واداشت‌ كه‌ از عقايد خود توبه‌ كنند. يك‌ بار نيز همراه‌ با پيروان‌ ابن‌ مسره‌ در مسجد جامع‌ شرقی‌ حضور يافت‌ و كتب‌ و آثار او را به‌ آتش‌ كشيد (نباهی‌، ٧٨). لازم‌ به‌ يادآوری‌ است‌ كه‌ در روزگار خليفه‌ المستنصر در برخورد با عقايد تسامح‌ برقرار بود، اما پس‌ از مرگ‌ وی‌ هنگامیكه‌ ابن‌ زرب‌ به‌ قضای‌ قُرطبه‌ گمارده‌ شد، هجوم‌ به‌ افكار و پيروان‌ ابن‌ مسره‌ آغاز شد (پالنسيا، ٣٣٠). ابن‌ زرب‌، افزون‌ بر فقه‌ و قضا در خطابه‌، ادب‌ و حساب‌ نيز دستی‌ داشت‌ (قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٣٠-٦٣١).
دو اثر از ابن‌ زرب‌ ياد شده‌ است‌: ١. الخصال‌، كه‌ در فقه‌ مالكی‌ است‌. وی‌ آن‌ را در مقابل‌ خصال‌ ابن‌ كاووس‌ حنفی‌ نوشته‌ و نسخه‌ای‌ از آن‌ در كتابخانۀ ملی‌ مادريد موجود است‌ (گيلين‌، شم‌ ‌٣٨). ٢. الرد علی‌ ابن مسرة (قاضی‌ عياض‌، ٤/ ٦٣١)، كه از آن نشانی‌ در دست نيست‌.

مآخذ

ابن‌خطيب‌، محمد بن‌ عبدالله‌، اعمال‌ الاعلام‌، به‌كوشش‌لوی‌ پرووانسال‌، بيروت‌، ١٩٥٦ م‌؛
ابن‌فرضی‌، عبدالله ‌بن ‌محمد، تاريخ ‌العلماء، به ‌كوشش‌ عزت‌ العطار الحسينی‌، قاهره‌، ١٩٥٤ م‌؛
پالنسيا، آنخل‌گونزالس‌، تاريخ ‌الفكر الاندلسی‌، ترجمۀ حسين ‌مؤنس‌، قاهره‌، ١٩٥٥ م‌؛
حميدی‌، محمد بن ‌ابی‌ نصر، جذوة المقتبس‌، به ‌كوشش‌ ابراهيم ‌الابياری‌، بيروت‌، ١٩٨٣ م‌؛
قاضی‌ عياض‌، عياض‌ بن‌ موسی‌، ترتيب ‌المدارك‌، به ‌كوشش‌ احمد بكير محمود، بيروت‌، ١٣٨٧ ق‌/ ١٩٦٧ م‌؛
نباهی‌، ابوالحسن‌ بن‌ عبدالله‌، تاريخ ‌قضاة الاندلس‌، به ‌كوشش‌ لوی‌ پرووانسال‌، قاهره‌، ١٩٤٨ م‌؛
نيز:

Guillen Robles, F., Catalogo de los manuscritos arabes, Madrid, ١٨٨٩.
حسن‌يوسفی‌اشكوری‌