اِبْنِ مِفْتاح، ابوالحسن عبدالله بن ابی‌القاسم (د ٨٧٧ق / ١٤٧٢م)، فقيه زيدی. از زندگی او اطلاع چندانی در دست نيست. تنها می‌دانيم كه از موالی بنوحجّی و ساكن غضران از قراء شمال صنعا بوده (جنداری، ٢١؛ زباره، ١ / ٣٤٢) و احتمالاً نزد امام زيديان احمد بن يحيی، معروف به ابن مرتضی درس خوانده است (نك‌ : شوكانی، ١ / ٣٩٤؛ قس: ابن مفتاح، ١ / ٣، جم‌ ). يحيی بن محمد بن صالح بن حنش كه رثاء او را گفته، تنها از او حكايتی نقل كرده است و اين لزوماً دال بر استفادۀ علمی از او نيست (ابن ابی الرجال، ٣ / ٦٠). شهرت ابن مفتاح بيشتر به سبب تلخيص اثر مهم ابن مرتضی در فقه زيدی با عنوان الغيث المدرار المفتح لكمائم الازهار است كه شرحی مفصل بر الازهار فی فقه الائمة الاطهار، اثر خود ابن مرتضی است. اين تلخيص كه المنتزع المختار من الغيث المدرار نام گرفته، اگرچه به ديد تحقيق به پايۀ بعضی شروح الازهار نمی‌رسد، اما گفته شده كه به دليل وفق آن با مراد مصنف مطلوب زيديان واقع شده است (ابن ابی الرجال، شوكانی، همانجاها)، تا آنجا كه به نقل جنداری (همانجا) نسخه‌های آن غير قابل حصر بوده است. وجود ٦٠ نسخۀ خطی در كتابخانۀ صنعا، صحت اين ادعا را تأييد می‌كند (نك‌ : صنعا، ٣ / ١١٩٧-١٢١٦). احمد بن يحيی بن حابس صعدی (د ١٠٦١ق) تكمله‌ای بر المنتزع ابن مفتاح دارد كه نسخۀ خطی آن در موزۀ بريتانيا يافت می‌شود (عمری، ٢٦٦- ٢٦٩). المنتزع در ٤ جلد با حواشی مختلف در ١٣٣٢ق در قاهره به چاپ رسيده و بار ديگر در ١٣٤١ق در صنعا تجديد چاپ شده است. جنداری (همانجا) اثر ديگری را نيز با عنوان تعليقة علی التذكرة به ابن مفتاح نسبت داده است (قس: ابن ابی الرجال، همانجا). ابن مفتاح در صنعا درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد (همانجا؛ زباره، ١ / ٣٤١).

مآخذ

ابن ابی الرجال، احمدبن صالح، مطلع البدور و مجمع البحور، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن مفتاح، عبدالله، المنتزع المختار، صنعا، ١٣٤١ق؛
جنداری، احمدبن عبدالله، «تراجم الرجال المذكورة فی شرح الازهار»، مقدمۀ المنتزع المختار (نك‌ : ابن مفتاح در همين مآخذ)؛
زباره، محمدبن محمد، ائمة اليمن، تعز، ١٣٧٢ق / ١٩٥٢م؛
شوكانی، محمدبن علی، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ق؛
صنعا، خطی؛
عمری، حسين عبدالله، مصادر التراث اليمنی فی المتحف البريطانی، دمشق، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م.

محمدهادی مؤذن جامی