اِبْن اَبی یعلى، ابوالحسین محمد بن محمد بن حسین بن محمد بن خلف بن فَرّاء (٤٥١-٥٢٦ق / ١٠٥٩-١١٣١م)، محدّث، اصولی، مورّخ، قاضی و فقیه حنبلی بغدادی (ابن جوزی، مناقب، ٥٢٩؛ صفدی، ١ / ١٥٩). ابن عساكر (٧ / ١١، ٢٨٢، ٢٩٤ به بعد) و یافعی (٣ / ٢٥١) در بسیاری از موارد او را ابن الفرّاء نامیده‌اند. كلمۀ فَرّاء به معنای پوستین‌دوز است و ظاهراً چنانكه سمعانی (١٠ / ١٥٣) اشاره كرده نیاكان وی پوستین‌دوز یا پوستین‌فروش بوده‌اند.
ابن ابی یعلی در بغداد متولد شد (ابن جوزی، همانجا) و مقدمات علوم را در زادگاه خویش فراگرفت. به نوشتۀ صفدی در نوجوانی از پدر خویش ابویعلی محمد (د ٤٥٨ق)، نیای مادریش جابربن یاسین، ابوجعفر محمد بن مسلمه، عبدالصمد بن مأمون (صفدی، ١ / ١٦٠)، خطیب بغدادی، ابوالحسین بن مهتدی (ابن جوزی، المنتظم، ١٠ / ٢٩)، ابومظفر هنّاد نسفی (ذهبی، سیر، ١٩ / ٦٠١) و دیگران حدیث شنید. قرائت را در بعضی روایات آن نزد ابوبكر خیاط فراگرفت (ابن رجب، ١ / ١٧٦) و فقه را نزد شریف ابوجعفر آموخت (ابن جوزی، مناقب، ٥٢٩) و ابومحمد جوهری به وی اجازۀ روایت داد (ذهبی، همانجا). بسیاری نیز از وی حدیث شنیده و از او روایت كرده‌اند كه از جملۀ آنان ابوالقاسم علی بن حسن بن عساكر (د ٥٧١ق / ١١٧٥م)، ابوطاهر احمد بن محمد سِلَفی اصفهانی (د ٥٧٦ق) (ذهبی، سیر، ١٩ / ٦٠١)، عبدالله بن احمد بن خشاب بغدادی (د ٥٦٧ق) و جمعی دیگر را می‌توان نام برد. ابن عساكر در تاریخ خود از او بسیار روایت كرده است. سمعانی می‌گوید: ابن ابی یعلی در سالهای آخر عمر خود به من اجازۀ روایت داد (١٠ / ١٥٥). ابوموسی مدینی و ابن كلیب نیز با اجازه از وی روایت كرده‌اند (ابن رجب، ١ / ١٧٧).
او در علم فقه و مناظره چیره‌دست بود و در مذهب احمد بن حنبل فتوا می‌داد (ذهبی، همانجا؛ سبط ابن جوزی، ٨(١) / ١٤٥). در مذهب خود سختگیر و متعصب و با اشاعره سخت مخالف بود و بر ضد آنان مجادله می‌كرد، و آنها را حقیر می‌شمرد (ذهبی، سیر، ١٩ / ٦٠٢؛ همو، العبر، ٢ / ٤٢٩). وی متدین، ثقه، ثَبْت و صدوق بود (ذهبی، صفدی، همانجاها). او شاگردان بسیاری تربیت كرد و بسیاری نزد وی قرائت آموختند كه عبدالمغیث حربی از جملۀ آنان است (ابن رجب، ١ / ١٧٧).
ابن ابی یعلی كه به گفته برخی مال بسیاری در منزل خود داشت، در شب دهم محرم‌الحرام به دست عده‌ای از خادمان خود كه برای دستبرد به منزل وی واقع در باب المراتب بغداد رفته بودند، كشته شد و قاتلان او به قتل رسیدند (ابن‌جوزی، المنتظم، ١٠ / ٢٩؛ سبط ابن جوزی، ٨(١) / ١٤٥؛ ابن رجب، همانجا) و جنازۀ او در كنار آرامگاه پدرش در مقبرۀ باب حرب به خاك سپرده شد (علیمی، ٢ / ٢٧٦؛ ابن رجب، همانجا).
ابن ابی یعلی دارای تألیفات و آثاری در مذهب حنبلی است كه ابن رجب به ١١ اثر (١ / ١٧٧) و حاجی خلیفه به برخی از آنها اشاره كرده‌اند (ص ١٠٩٧، ١٥٩٣). از این آثار، تنها كتاب مهم و معروف وی طبقات الحنابلة (طبقات الحنبلیة، طبقات الاصحاب) به چاپ رسیده است. این كتاب اولین تصنیف در طبقاتِ حنبلیه است (تذكرة النوادر، ٩٨) و به شش طبقه تقسیم شده است: طبقۀ اول كه در باب اصحاب احمد بن حنبل و طبقۀ دوم كه دربارۀ تابعین احمد بن حنبل است بر اساس حروف معجم است، اما طبقات چهارگانۀ دیگر براساس سال درگذشتِ اشخاص است كه به ٥١٢ق / ١١١٨م ختم شده است (حاجی خلیفه، ١٠٩٧؛ مقدمۀ طبقات الحنابلة). این كتاب در ١٣٧١ق به كوشش محمد حامد الفقی در قاهره در ٢ جلد چاپ شده است و شمس‌الدین محمد بن عبدالقادر نابلسی (د ٧٩٧ق) آن را مختصر كرده و احمد عبید همین مختصر را منتشر كرده است (ظاهریه، ٦ / ٢٦٦). بعدها بر این كتاب ذیلهایی نوشته شده است كه از آن جمله ذیلهای زین‌الدین عبدالرحمن معروف به این نقیب حنبلی (د ٧٩٥ق)، یوسف بن حسن بن احمد حنبلی مقدسی و تقی‌الدین ابراهیم بن محمد بن مفلح رامینی مقدسی (د ٨٠٣ق) را می‌توان نام برد (حاجی خلیفه، ١٠٩٧). از ابن ابی یعلی دو اثر دیگر نیز در دست است: ١. المسائل التی حلف علیها الامام احمد بن حنبل الشیبانی وروی عنه ذلك، كه نسخه‌ای خطی از آن موجود است (ظاهریه، مجامیع، ١ / ٢٨٠)؛ ٢. كتاب الاعتقاد كه نسخه‌ای از آن در ظاهریۀ دمشق موجود است (زركلی، ٧ / ٢٣). بروكلمان (GAL, S, I / ٥٥٧) كتابی به نام الأحكام السّلطانیة نیز به ابن ابی یعلی نسبت داده است كه از او نیست بلكه تألیف پدر اوست.

مآخذ

ابن ابی یعلی، محمدبن محمد، طبقات الحنابلة، به كوشش محمدحامد الفقی، قاهره، ١٣٧١ق؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، مناقب الامام احمد بن حنبل، به كوشش محمد امین الخانجی الكتبی، قاهره، ١٣٤٩ق؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ق، ابن رجب، عبدالرحمن، الذیل علی طبقات الحنابلة، به كوشش محمدحامد الفقی، قاهره، ١٣٧٢ق / ١٩٥٢م؛
ابن عساكر، علی بن الحسن، تاریخ مدینة دمشق، به كوشش عبدالغنی الدقر، دمشق، ١٤٠٥ق؛
تذكرة النوادر، به كوشش جمعیة دائرةالمعارف العثمانیة، حیدرآباد دكن، ١٣٥٠ق؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٣٦٢ق؛
ذهبی، شمس‌الدین محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ق؛
همو، العبر، به كوشش ابوهاجر زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق؛
زركلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٣٩٦ق؛
سبط ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، مرآة الزمان، حیدرآباد دكن، ١٣٧٠ق؛
سمعانی، ابوسعد عبدالكریم، الانساب، به كوشش شرف‌الدین احمد، حیدرآباد دكن، ١٣٩٩ق؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ١٣٨١ق / ١٩٦٢م؛
ظاهریه، خطی (تاریخ، المجامیع)؛
علیمی، عبدالرحمن، المنهج الاحمد، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید و عادل نویهض، بیروت، ١٤٠٤ق؛
مشار، چاپی عربی؛
یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان، بیروت، ١٣٩٠ق؛
نیز:

GAL, S.

علی رفیعی