اَبوذَرِ هَرَوی، عبد بن احمد بن محمد بن عبدالله انصاری (٣٥٥ یا ٣٥٦-٥ ذیقعدۀ ٤٣٤ ق / ٩٦٦-١٦ ژوئن ١٠٤٣ م)، محدث مالكی. برخی از منابع نام او را عبدالله نوشته‌اند (برای نمونه، نك‌ : قاضی عیاض، ٤ / ٦٩٦). اصل وی از هرات بود و در شهر خویش به ابن‌سمّاك شهرت داشت (ذهبی، سیر، ١٧ / ٥٥٥). سالهای نخست زندگانی را در هرات گذرانید و در آنجا از ابوالفضل ابن خمیرویه، بشر بن محمد مزنی (همو، تذكرة، ٣ / ١١٠٣) و ابوعبدالله محمد بن احمد غوزمی استماع حدیث كرد (یاقوت، ٣ / ٨٢٤). همچنین در سرخس از ابومحمد ابن‌حمویه و زاهر بن احمد طوسی، در بلخ از ابواسحاق مُستملی، در مرو از ابوالهیثم كشمیهنی، در بصره از ابوبكر هلال بن محمد و شیبان بن محمد ضبعی، در بغداد از ابوالحسن دارقطنی و ابوعمر ابن‌حیویه، در دمشق از عبدالوهاب بن حسن كلابی، در مصر از ابومسلم كاتب و در فارس و جبال از برخی مشایخ استماع نمود. از دیگر مشایخ مهم او حاكم نیشابوری و ابن‌شاهین بوده‌اند (ذهبی، همان، ٣ / ١١٠٣-١١٠٤؛ نیز نك‌ : فارسی، ٦٠٧؛ قاضی عیاض، همانجا)، گفتنی است كه وی در یكی از آثار خود نام بیش از ٣٠٠ تن از مشایخ خویش را گرد آورده بوده است (همانجا). ابوذر در بغداد به روایت حدیث پرداخت (خطیب، ١١ / ١٤١) و در ضمن از ابوبكر ابن طیب باقلانی و ابوبكر ابن فورك كلام آموخت (قاضی عیاض، ٤ / ٦٩٦‌-٦٩٧) و در همین برهه بود كه به فقه مالكی و كلام اشعری گرایید (نك‌ : ابن‌عساكر، ٢٥٥- ٥٢٦). وی سرانجام به ملكه رفت و در سراة بنی شبابه ــ در حومۀ شهر ــ ساكن شد، ولی هر سال در موسم حج به شهر می‌آمد و حدیث می‌گفت و پس از حدود ٣٠ سال اقامت در مكه ظاهراً همانجا درگذشت (خطیب، همانجا؛ قاضی عیاض، ٤‌ / ٦٩٧؛ ابن عساكر، ٢٥٥؛ یاقوت، ٣ / ٢٤٧). به عنوان نمونه‌ای از سعۀ روایت ابوذر هروی می‌توان اشاره كرد كه او صحیح بخاری را از ٣ طریق، یعنی از طریق ابن‌حمویه، ابواسحاق مستملی و كشمیهنی از فربری و او از بخاری روایت می‌كرده است (نك‌ : ابن‌عطیه، ٦٥، ١٢٢، ١٣٧؛ ابن‌خیر، ٩٤؛ ذهبی، سیر، ١٧ / ٥٥٥) و همین روایت صحیح بخاری یكی از عوامل مهم شهرت اوست (نك‌ : فوك، ٧٢-٧٥). وی علاوه بر نقل حدیث در نقد آن نیز تبحر داشت (قاضی عیاض، همانجا). ابوذر هروی نه تنها خود مورد توثیق علمای رجال قرار گرفته (مثلاً نك‌ : خطیب، همانجا)، بلكه نظرات رجالی او نیز مورد توجه بوده است (مثلاً نك‌ : ابن حجر، ١ / ٢٥٦، جم‌ ).
بنا بر گفتۀ ذهبی (سیر، ١٧ / ٥٥٧) ابوذر هروی در انتقال كلام اشعری به مغرب و اندلس نقشی مؤثر داشت. وی كه خود كلام را در بغداد آموخته بود، در مكه آن را منتشر ساخت و برخی از عالمان مغرب آن را از او فرا گرفتند و به مغرب بردند. ابوذر در تصوف نیز به تعبیر عبدالغافر فارسی (همانجا) «مشارالیه» و اهل زهد و ورع بود و به نقل قاضی عیاض (همانجا) كسانی كه با وی ملاقات داشته‌اند، وی را بر طریقۀ اسلاف صحابه و تابعین یافته‌اند. از كسانی كه از ابوذر هروی روایت كرده‌اند، می‌توان پسرش عیسی، ابومحمد عبدالغنی حافظ، ابوعمران فاسی، ابن دلائی، ابو صالح موذن، ابوالولید باجی و ابوبكر احمد بن علی طُرَیثیثی را نام برد (قاضی عیاض، همانجا؛ ابن بشكوال، ١ / ٦٩؛ ذهبی، تذكرة، ٣ / ١١٠٤). همچنین خطیب بغدادی و ابوعمر ابن‌عبدالبر از او اجازۀ روایت دریافت داشته‌اند (خطیب، ذهبی، همانجاها).

آثـار

مهم‌ترین تألیف ابوذر، مستخرج او بر صحیحین بخاری و مسلم است (نك‌ : فارسی، همانجا). در منابع متقدم برخی دیگر از تألیفات او را نیز یاد كرده‌اند كه از آن جمله می‌توان این كتابها را نام برد: دلائل النبوة، السنة و الصفات، فضائل القرآن، فضائل مالك بن انس، فضل عاشوراء، فهرست، مسانید الموطأ، المستخرج علی الالزامات دارقطنی، المعجم، ‌معیشة النبی و اصحابه و تخلیهم عن الدنیا (قاضی عیاض، ٤ / ٦٩٧- ٦٩٨؛ ابن خیر، ٧٠، ٨٩، جم‌ ؛ رودانی، ٣٦٨). همچنین حاجی خلیفه (١ / ٤٤١) از تفسیری از او یاد كرده است. نیز دو نسخۀ خطی از احادیث ابوذر هروی شناخته شده كه یكی نسخه‌ای است مورخ ٥٥٢ ق كه در كتابخانۀ اوقاف بغداد نگهداری می‌شود (طلس، ٢٥٣) و دیگری در دارالكتب قاهره مضبوط است (GAS, I / ٢٣١).

مآخذ

ابن‌بشكوال، خلف بن عبدالملك، الصللة، به كوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٣٧٤ ق؛
ابن حجر، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دكن. ١٣٢٩ ق؛
ابن‌خیر، محمد، فهرسة، به كوشش فرانسیسكو كودرا، بغداد، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
ابن عساكر، علی ابن‌حسن، تبیین كذب المفتری، بیروت، ١٤٠٤ ق؛
ابن‌عطیه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٣ م؛
حاجی خلیفه، كشف؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
ذهبی. محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، حیدرآباد دكن، ١٣٩٠ ق / ١٩٧٠ م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٤ م؛
رودانی، محمد بن سلیمان، صلة الخلف، به كوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل، تاریخ نیسابور (انتخاب صریفینی)، به كوشش محمد كاظم محمودی، تهران، ١٤٠٣ ق؛
قاضی عیاض، عیاض بن موسی، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بكیر محمود، بیروت، ١٣٨٧ ق؛
یاقوت، بلدان، نیز:

Fuck, j., «Zm Überlieferungesgeschichte von Buḥārī’s Traditionssam-mlung», ZDMG, ١٩٣٨, vol.XCUII;
GAS.

محمد آصف فكرت