اُمَوی، عزالدین محمد بن عبدالسلام بن اسحاق بن احمد، لغوی و فقیه مالكی مصر در سده‌های ٨ و ٩ ق. او اهل محله از نواحی مصر (بین فسطاط و اسكندریه، نک‌ : سمعانی، ٥/ ٢١٦) بود كه در قاهره سكنى گزید و در همان شهر به فراگیری علوم اسلامی پرداخت. آخرین اطلاع از حیات اموی، مربوط به سال ٧٩٨ ق است. اما برپایۀ دانسته‌ها از شیوخ اموی ــ كه بیشتر در دهۀ آخر سدۀ ٨ق و دهۀ نخست سدۀ ٩ق وفات یافته‌اند ــ و همچنین زمان تولد شاگرد وی سنباطی (٧٨٧ ق)، چنین می‌نماید كه او چند گاهی پس از آن تاریخ نیز زیسته باشد.
اموی نزد ابن عماد اقفهسی (د ٨٠٨ ق) جامع الامهات ابن حاجب را فرا گرفت، از برخی بزرگان آن زمان، همچون سراج‌الدین بلقینی (د ٨٠٥ ق)، عبدالرحیم بن حسین عراقی (د ٨٠٦ ق) و شمس‌الدین غماری به دانش‌اندوزی پرداخت و مدتی نیز در ملازمت قاضی القضات شافعی مذهبِ قاهره، عزالدین ابن جماعه (د ٧٦٧ ق) بود. اموی در ٧٩٨ ق نزد مسند و محدث قاهره در زمان خویش، ابوالفرج عبدالرحمان بن احمد غزی، معروف به ابن شحنه (د ٧٩٩ق) مختصرِ ابن‌حاجب در فقه را خواند (نک‌ : سخاوی، الضوء ... ، ٨/ ٥٦؛ باباتنبكتی، ٤٩٣؛ فاسی، ٣/ ٢٣٨). بدین ترتیب، اموی كه نزد فقیهان طراز اول مالكی و شافعی زمان خود دانش اندوخته بود، بر مسند تدریس نشست و كسانی چون ابوالبقاء محمد بن محمد سنباطی نزد وی علم اندوختند (سخاوی، الذیل ... ، ٣٤٥).

آثـار

١. التعریف برجال جامع الامهات، كتابی در شرح حال رجالی كه نام آنها در جامع الامهاتِ ابن حاجب وارد شده است. مؤلف در تألیف این كتاب از آثار بسیاری همچون ترتیب المدارك قاضی عیاض، تاریخ بغدادِ خطیب، تاریخ دمشق ابن‌عساكر و برخی كتب ذهبی سود برده است. تألیف این اثر در ٧٩٥ ق به پایان رسیده است و نسخه‌هایی از آن در كتابخانه‌های مختلف جهان یافت می‌شود (نک‌ : عنان، ١٠٩؛ وكیل، ٤/ ١١٣؛ بانک‌یپور، شم‌ ٦٥٣؛ نیز نک‌ : GAL, I/ ٣٧٣).
٢. تنبیه الطالب لفهم لغات ابن الحاجب، كه تكمله‌ای است بر اثر پیشین در شرحِ الفاظِ همان اثرِ ابن حاجب (نک‌ : باباتنبكتی، همانجا). تألیف این اثر در رمضان ٧٩٧ به انتها رسیده است و نسخه‌هایی از آن در كتابخانه‌های قرویین فاس، دارالكتب مصر و غیر آن موجود است (نک‌ : خدیویه، ٤/ ١٨١؛ فاسی، ٣/ ٢٣٧- ٢٣٨؛ GAL, S, I/ ٥٣٨-٥٣٩). در این اثر به تألیف دیگری از مؤلف با عنوان غنیمة الراغب فی تصحیح ابن حاجب نیز اشاره شده است (نک‌ : فاسی، همانجا).

مآخذ

بابا تنبكتی، احمد، نیل الابتهاج، به كوشش عبدالحمید عبدالله هرامه، طرابلس، ١٤٠٩ ق/ ١٩٨٩ م؛
خدیویه، فهرست؛
سخاوی، عبدالرحمان، الذیل علی رفع الاصر، به كوشش جوده هلال و محمد محمود صبح، قاهره، ١٩٦٦ م؛
همو، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ ق؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، به كوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٨ م؛
عنان، محمد عبدالله، فهارس الخزانة الملكیة، رباط، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
فاسی، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرویین، تونس، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
وكیل، مختار، فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م؛
نیز:

Bankipore;
GAL, GAL, S.
بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث