اِبنْ غَلْبُون، ابوالحسن طاهر بن عبدالمنعم بن عبیدالله (د ٣٩٩ق / ١٠٠٩م)، مقری شافعی مصری.
وی در مصر به فراگیری قرائت پرداخت و علاوه بر پدرش (ه‌ م، ابن غلبون، عبدالمنعم) از محضر ابوعدی عبدالعزیزبن علی مصری بهره برد. او در اواخر ٣٥٠-٣٦٠ یا در میانۀ ٣٦٠-٣٧٠ق برای تکمیل آموخته‌های خود رهسپار عراق شد و این پس از ٣٥٦ق سال وفات علی بن محمدبن جعفر بغدادی که از او با واسطه روایت کرده (نک‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ١٨٢) و پیش از ٣٦٨ق سال وفات استادانش علی ابن محمد هاشمی و ابوبکر قطیعی (نک‌ : ادامۀ مقاله) بود. طاهر در بصره از مشایخی چون علی بن محمدبن صالح هاشمی، محمدبن یوسف بن نهار حرتکی و علی بن محمد بن خُشنام قرائت آموخت (ابوعمرودانی، ١٤-١٥؛ ذهبی، تاریخ، ٣٧٢؛ ابن جزری، غایة، ١ / ٣٣٩). در آنجا از ابن حیویۀ نیشابوری و حسن بن رشیق حدیث شنید و در بغداد به دیدار ابوبکر قطیعی نایل شد (ذهبی، معرفة، ١ / ٢٩٧). او ملاقاتی هم با ابن خالویه (د ٣٧٠ق / ٩٨٠م) در حلب داشته است (همانجا). گویا طاهر در کنار قرائت به فراگیری ادب نیز توجه داشته و در پاره‌ای منابع به آگاهی او در این زمینه اشاره رفته است (نک‌ : ناصف، ٣٦، ٣٨). طاهر پس از بازگشت به مصر به عنوان استادی معتبر در قرائت شناخته می‌شد (نک‌ : ذهبی، العبر، ٣ / ٧٠؛ ابن جزری، غایة، همانجا). چنانکه ابوعمرودانی او را میان معاصرانش در فهم و دانش بی‌همتا خوانده است (همانجا). او به ویژه پس از وفات پدرش (٣٨٩ق / ٩٩٩م) مورد توجه اهل قرائت قرار گرفت (نک‌ : ناصف، ٣٨، به نقل از تاریخ مسّبحی). به نظر می‌رسد سفر طاهر به بصره در احراز جایگاه علمی او در مصر نقش بسزایی داشته است. وی با استماع از بصریان در قرائاتی چون روایت حفص از عاصم از آنچنان طریقی برخوردار شد که همواره عالی‌ترین طریق تلقی می‌شد و مورد توجه مقریانی چون ابوعمرودانی و ابن بلیمه قرار داشت (نک‌ : اوعمرودانی، ١٤؛ ابن جزری، غایة، ١ / ٥٦٨، تحبیر، ٢٩، النشر، ١ / ١٥٢). وی همچنین در این سفر با قرائت یعقوب که در آن روزگار در بصره رواج داشت، آشنا شده و آن را به دو روایت رویس و روح از ابن خشنام فراگرفت (همان، ١ / ١٨٢-١٨٤). او یعقوب را در کنار قاریان هفتگانه به عنوان قاری هشتم جای داد و کتابی به نام التذکرة در قرائات هشتگانه پرداخت. چنین می‌نماید که التذکرة در مقایسه با قدیم‌ترین آثار تألیف شده در قرائات هشتگانه چون المختار ابوبکر احمدبن عبیدالله بن ادریس و اختلاف القراء الثمانیۀ ابوالحسن علی بن جعفر رازی (دح ٤١٠ق) نخستین تألیف بوده است (نک‌ : پرتسل، ٣٠-٣٤). ابن ندیم در الفهرست که در حدود ٣٧٧ق نوشته شده، قرائت یعقوب را در زمرۀ قرائات شاذ شمرده (ص ٣٣) و مقدسی در احسن التقاسیم که در فاصلۀ ٣٧٥-٣٨٠ق تألیف شده، تنها از رواج قرائتهای هفتگانه در مصر آگاهی می‌دهد (ص ٢٠٢)؛ بنابراین طاهر را باید از اولین مبلغان این قرائت هشتم در مصر تلقی کرد، چنانکه ابوعمرودانی نیز قرائت مزبور را از او گرفته بود (نک‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ١٨٢-١٨٤). ابوعمرودانی، مقری نامدار اندلس، در فاصلۀ ٣٩٧- ٣٩٩ق در مصر از او استفاده کرده است (نک‌ : ابوعمرودانی، ١٤-١٥؛ قس: ابن جزری، غایة، ١ / ٣٣٩، ٥٠٣). اینکه نام کسانی چون ابوعمرو، ابراهیم بن ثابت اقلیشی، ابوالفضل عبدالرحمن بن احمد رازی، ابوالفتح احمدبن بابشاذ عراقی و محمدبن احمدبن علی قزوینی به عنوان شاگردان طاهر (ذهبی، تاریخ، همانجا؛ ابن جزری، همان، ١ / ٣٣٩) به چشم می‌خورد، بیانگر این نکته است که حوزۀ قرائت مصر و به طور خاص ابن غلبون تا چه حد طالبان را از مشرق و مغرب بدان سو می‌کشیده است.
اگرچه مقایسه بین عناوین بابهای کتاب التذکرة (نک‌ : پرتسل، ٣٠-٣١) با التیسیر ابوعمرودانی (نک‌ : فهرست کتاب التیسیر) نشان می‌دهد که التذکرۀ ابن غلبون می‌توانسته است الگوی ابوعمرو در باب بندی کتاب التیسیر و سبک تألیف وی بوده باشد، ولی کتاب ابن غلبون بیشتر در همان محدودۀ مصر مورد توجه بوده است (مثلاً نک‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ٧٣-٧٤؛ رودانی، ١٥٢، که در آن اشتباهاً به جای نام طاهر نام پدر وی آمده است). التذکرة یکی از منابع ابن جزری در تألیف النشر بوده، و امروزه چند نسخۀ خطی از آن در کتابخانه‌های وهبی افندی و عاطف افندیِ ترکیه (نک‌ : پرتسل، همانجا، GAS, ١ / ١٦) و خزانۀ رباط (مجموعة مختارة، ١٥) موجود است. شایان ذکر است که نسخه‌ای از کتاب الحجة فی علل القراءات السبع ابوعلی فارسی (د ٣٧٧ق) در کتابخانۀ مراد ملای استانبول نگهداری می‌شود که بر روی مجلدات آن نام طاهربن غلبون به عنوان کاتب نوشته شده است و در تاریخ کتابت آن ابهاماتی وجود دارد (نک‌ : ناصف، ٣٥- ٣٨؛ پرتسل، ١٩).

مآخذ

ابن جزری، محمدبن محمد، تحبیر التیسیر، بیروت، دارالکتب العلمیة؛
همو، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق / ١٩٣٣م؛
همو، النشر، به کوشش علی محمد ضباع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوعمرودانی، عثمان بن سعید، التیسیر، به کوشش اوتوپرتسل، استانبول، ١٩٣٠م؛
ذهبی، محمدبن احمد، تاریخ اسلام، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، حوادث، ٣٨١-٤٠٠ق، بیروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٨م؛
همو، العبر، به کوشش فؤاد سید، کویت، ١٩٦١م، همو، معرفة القراء الکبار، به کوشش محمد سید جادالحق، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
رودانی، محمدبن سلیمان، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
مجموعة مختارة لمخطوطات عربیة نادرة من مکتبات عامة فی المغرب، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
مقدسی، محمدبن احمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
ناصف، علی النجدی و دیگران، مقدمۀ الحجة فی علل القراءات السبع، قاهره، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
نیز:

GAS;
Pretzl, O. “Die Wissenschaft der Koranlesung”, Islamica, Leipzig, ١٩٣٤, vol. XI.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث