اِبْنِ عاشِر، عبدالواحد بن احمدبن علی انصاری فاسی (٩٩٠-٢٣ ذیحجۀ ١٠٤٠ق / ١٥٨٢- ٢٣ ژوئن ١٦٣١م)، عالم مالکی مذهب. نیاکان وی اندلسی بودند و خود وی در فاس زاده شد و همانجا پرورش یافت. قرآن را از ابوالعباس احمدبن فقیه و عثمان لمطی و قرائتهای هفتگانه را نزد احمد بن کفیف و محمد شریف مری و دیگران آموخت. نحو را از قاسم بن ابی العافیۀ نحوی و حدیث را از محمدبن قاسم بن ‌قصار، محمدبن ابی العافیه و ابن عزیز فراگرفت. در ١٠٠٨ق به مکه و از آنجا به مصر رفت. در مصر به درس مشایخ حاضر شد، مؤطأ مالک و شمائل ترمذی را نزد ابوعبدالله محمد جنان و ابوالحسن علی بن بطوی خواند. او در فنونی چون قرائت، تفسیر، کلام، اصول، فقه، منطق، ادبیات، طب و ریاضیات دستی داشت. از میان شاگردانش تنها از احمدبن محمد میاره که بر المرشد المعین ابن عاشر شرحی نوشته، یاد شده است (محبی، ٣ / ٩٦-٩٨).

آثـار چاپی

١. تنبیه الخلاّن فی علم رسم القرآن، که به گفتۀ زرکلی (٤ / ١٧٥) چاپ شده است؛ ٢. متن ابن عاشر (قاهره، بدون تاریخ)؛ ٣. المرشد المعین علی الضروری من علوم الدین (قاهره، ١٣٠٠ق)، که منظومه‌ای است در اصول دین بر طریق مالکیان و شرحهای زیادی بر آن نوشته شده است.

آثـار خطی

١. ارجوزة فی عمل الربع المجیب، حدود ١٣٠ بیت است و شرحی به نام اتحاف المباشر توسط محمدبن علی اغزاوی فاسی بر آن نوشته شده است. نسخه‌ای از آن در وین موجود است (کرافت، شم‌ ٣٣٠)؛ ٢. الاعلان بتکمیل مورد الظمآن فی کیفیة رسم القرآن، تعلیقه‌ای است بر شرح مورد الظمآن (ازهریه، ١ / ٦١)؛ ٣. رسالة منظومة فی الفقه، نسخه‌ای از این اثر در انستیتوی خاورشناسی شوروی نگهداری می‌شود (خالدوف، شم‌ ٤٨٦٧)؛ ٤. فتح المَنّان بمورد الظمآن، شرحی است بر مورد الظمآن ابن خراز (تیموریه، ١ / ٢٢٠؛ ازهریه، ١ / ١٢٠؛ خدیویه، ٧(١) / ٣٤١)؛ علوش، شم‌ ‌٦٣٢؛ کاتالوگ، شم‌ ‌٩٢)؛ ٥. قصیدة فی النحو (علوش، شم‌ ‌١٦٩٥)؛ ٦. منظومة فی الاتباع و التوکید (نک‌ : GAL, S, II / ٧٠٠)؛ ٧. نظم فی النکاح و توابعه من طلاق و غیره (علوش، شم‌ ‌١٦٢٠). علاوه بر عناوین یاد شده آثار دیگری نیز به وی نسبت داده شده است (نک‌ : محبی، ٣ / ٩٨؛ بغدادی، ١ / ٦٣٦).

مآخذ

ازهریه، فهرست؛
بغدادی، هدیه؛
تیموریه، فهرست؛
خدیویه، فهرست؛
زرکلی، اعلام؛
علوش، ی و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة برباط، مغرب، ١٩٥٤م؛
محبی، محمد امین، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛
نیز:

Catalogus codicum manuscriptorum orientalium qui in Museo Britannico, London. ١٨٤٦;
GAL, S;
Khalidov;
Krafft, A., Die arabischen, persischen und türkischen Handschriften…, Wien, ١٨٤٢.

ناصر گذشته