اِبْنِ وَدْعان، ابونصر محمد بن علی بن عبید اللـه بن احمد، محدث و قاضی موصلی در سدۀ ٥ ق. او به گفتۀ خویش در نیمۀ شعبان ٤٠٢ (١٣ فوریۀ ١٠١٢) متولد شد و از خردسالی به فراگیری حدیث روی آورد. از شیوخ او حسین بن محمد بن جعفر صیرفی، محمد بن علی بن محمد بن بحشل و به‌ویژه عمویش ابوالفتح احمد بن عبیداللـه ودعانی را می‌توان یاد کرد (سمعانی، ١٣ / ٢٩٣-٢٩٤؛ ذهبی، سیر، ١٩ / ١٦٤-١٦٥). ابن‌ودعان چندگاهی تصدی قضای موصل را داشت و به همین سبب در منابع قاضی و حاکم خوانده شده است (نک‌ : سمعانی، همانجا؛ ابن‌خیر، ١٥٧). او بارها به بغداد سفر کرده است (ابن‌ایبک، ٢٧؛ ذهبی، همان، ١٩ / ١٦٤، میزان، ٣ / ٦٥٧؛ ابن‌جوزی، ٩ / ١٢٧). وی پس از بازگشت از بغداد، در محرم یا ربیع‌الاول ٤٩٤ / نوامبر ١١٠٠ یا ژانويۀ ١١٠١ در موصل درگذشت (ابن‌ایبک، ٢٨؛ سمعانی، ١٣ / ٢٩٤؛ ذهبی، سیر، ١٩ / ١٦٧).
از نظر شخصیت رجالی، گرچه نقادانی چون قاسم ابن‌عساکر، ابوطاهر سلفی، ابن‌ناصر سلامی و شجاع ذهلی امانت ابن‌ودعان را در نقل حدیث مورد تردید قرار داده و حتی او را کاذب و جاعل خوانده‌اند، اما سمعانی روایات او از ثقات را قابل اعتماد دانسته و گویی خواسته است بدین گونه انتقاد را از شخص ابن‌ودعان به مشایخ ضعیف او بازگرداند (نک‌ : سمعانی، ١٣ / ٢٩٣؛ ابن‌عساکر، ٦؛ ابن‌ایبک، ٢٧؛ ذهبی، همان، ١٩ / ١٦٦).
آنچه نام ابن‌ودعان را برای نسلهای بعد باقی گذاشت، تألیفی با عنوان الاربعون بود که شاگردانش آن را در نقاط مختلف از ایران تا اندلس انتشار دادند. از جملۀ آنان سزاوار است از ابوطاهر سلفی، ابوالفضل یحیی بن عطاف موصلی، ابو عبداللـه محمد بن فضل فراوی، ابوبکر محمد بن محمود جوهری، مروان بن علی طنزی و محمدهادی مصری نام برده شود (نک‌ : سمعانی، ١٣ / ٢٩٤؛ ذهبی، همان، ١٩ / ١٦٥، میزان، ٣ / ٦٥٩). این تألیف که به الاربعون الودعانیة شهرت یافته، مجموعه‌ای از ٤٠ حدیث در باب اخلاق و زهد است که از خطب و مواعظ پیامبر (ص) گزیده شده است. حتی آنان که از نظر فن حدیث نظر مساعدی نسبت به این کتاب نداشته‌اند، شیوایی و زیبایی بیان روایات آن را ستوده‌اند (نک‌ : ابن ‌حجر، ٥ / ٣٠٦). این خصیصه موجب شد تا الاربعون ابن‌ودعان به سرعت دروازه‌های موصل را پشت سر نهاده، در کمتر از ١٠٠ سال از شرق تا خراسان و از غرب تا اندلس تداول پیدا کند و مورد توجه قرار گیرد (برای نمونه‌هایی از رواج آن در نقاط مختلف، نک‌ : سمعانی، ابن‌خیر، همانجاها؛ رافعی، ١ / ٣٤٣؛ ابن‌مستوفی، ١ / ١٦٩ ، ٢ / ٢٨٤؛ یاقوت، ٢ / ٣٩٥؛ ذهبی، سیر، ١٩ / ١٦٥، ١٦٧، ٢٣ / ٣٠٧، میزان، ٣ / ٦٥٨- ٦٥٩؛ رودانی، ٩٠).
در سدۀ ٨ ق عبدالعزیز بن احمد بارجیلغی الاربعون ابن‌ودعان را شرح کرده است. نسخه‌های خطی این شرح در برلین، استانبول و اسکندریه یافت می‌شود (نک‌ : GAL, I / ٤٣٥؛ نیز نک‌ : GAL, S, I / ٦٠٢). همچنین در این سده عالم شیعی، حسن بن ابی الحسن دیلمی متن کاملی از الاربعون را با تجرید اسانید آن در کتاب اعلام‌الدین (ص ٣٣١-٣٤٦) نقل کرده است. پراکندگی نسخه‌های متعدد از الاربعون ابن‌ودعان در کتابخانه‌های سراسر جهان، نشان از آن دارد که این متن در طول قرنها رونق خود را از دست نداده است. از آن جمله می‌توان به نسخ خطی کتابخانه‌های ملی پاریس، دارالکتب مصر و ظاهریۀ دمشق اشاره نمود (نک‌ : دوسلان، شم‌ ‌٧٢٢(٧)؛ خدیویه، ١ / ٤٠٩؛ ظاهریه، ١٢٩؛ برای برخی دیگر از نسخ، نک‌ : GAL, GAL, S؛ همانجاها).
از نظر نقد فنی، الاربعون ابن‌ودعان همواره مورد شدیدترین حملات قرار گرفته است. به اعتقاد قدیمی‌ترین ناقدان این متن، ابن‌ناصر و سلفی، مبنای کتاب ابن‌ودعان بر اربعین زیدبن رفاعه بوده است (برای نسخه‌ای از آن نک‌ : ظاهریه، ٢٨٧- ٢٨٨) و براساس این نظر تنها نقش ابن‌ودعان این بوده که به شیوۀ مستخرج‌نویسان، متن چهل حدیث زید را از طریق غیر او روایت کند. درواقع لبۀ تیز حملۀ ناقدان آنگاه متوجه ابن‌ودعان می‌گردد که ابراز می‌دارند که وی در این تألیف به جای ارائۀ اسانید واقعی، به جعل اسانید ساختگی که ظاهری فریبنده دارند، پرداخته است. همچنین آنان با جاعل شمردن زید بن رفاعه، مؤلف اولیۀ متن و اظهار اینکه متون احادیث این کتاب تلفیقی است از کلمات پیامبر (ص) با گفته‌های لقمان و دیگر حکیمان، از حیث متن نیز آن را مورد نقد قرار داده‌اند. چنانکه اشاره شد، یکی از ناقدان ابوطاهر سلفی بود که رساله‌ای در نقد الاربعون ابن‌ودعان نوشته است و گفتنی است که اینگونه نقدها در دوره‌های بعد نیز از جانب نقادانی چون ابن‌جوزی، مزی، ذهبی و ابن‌حجر صورت گرفته است (نک‌ : ابن‌عساکر، همانجا؛ ابن‌ایبک، ٢٧؛ ابن‌جوزی، ٩ / ١٢٧- ١٢٨؛ ذهبی، سیر، ١٩ / ١٦٦-١٦٧؛ میزان، ٣ / ٦٥٧- ٦٥٨؛ ابن‌حجر، ٢ / ٥٠٦، ٥ / ٣٠٦).

مآخذ

ابن ایبک، احمد، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، حیدرآباد دکن، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دکن، ١٣٥٩ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٢٩ ق؛
ابن خیر اشبیلی، محمد، فهرسة، به کوشش فرانسیسکو کودرا، بغداد، ١٩٦٣ م؛
ابن عساکر، قاسم بن علی، اربعین الحافظ السلفی و التعریف برواتها، نسخۀ خطی کتابخانۀ ظاهریه، شم‌ ‌٢٧٩ حدیث؛
ابن مستوفی، مبارک بن احمد، تاریخ اربل، به کوشش سامی صقار، بغداد، ١٩٨٠ م؛
خدیویه، فهرست؛
دیلمی، حسن بن ابی الحسن، اعلام‌الدین، قم، ١٤٠٨ ق؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسة الرسالة؛
همو، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
رافعی، عبدالکریم بن محمد، التدوین، حیدرآباد دکن، ١٩٨٤ م؛
رودانی، محمد بن سلیمان، صلة الخلف بموصل السلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
ظاهریه، خطی (حدیث)؛
یاقوت، بلدان، نیز:

De Slane;
GAL;
GAL, S.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث