اِبْنِ عَقيله، ابوعبدالله جمال‌الدين محمد بن احمد بن سعيد حنفی مكی، ملقب به ظاهر (د ١١٥٠ق / ١٧٣٧م)، محدث، صوفی و مورخ. او در مكه زاده شد و در همانجا نشأت يافت. از عبدالله بن سالم بصری، شهاب‌الدين احمد بن محمد نخلی، الياس بن ابراهيم كورانی، ابن عبدالغنی و ديگران علم آموخت. محمد بن علی احمدی و عبدالله ابن علی سقاف به او تلقين ذكر كردند و علی بن عبدالله عيدروس از هندوستان برای او اجازه نوشت و سرانجام خرقۀ قادريه را از دست قاسم بن محمد بغدادی پوشيد (مرادی، ٤ / ٣٠). او به شام و روم و عراق سفر كرد و عدۀ زيادی از او دانش آموختند. در دمشق علاوه بر تشكيل حلقۀ ذكر، مدتی نيز در مدرسۀ جقمقيه تدريس نمود (همو، ٤ / ٣١). از اجازه نامه‌ای كه از او در دست است، معلوم می‌شود كه در ١١٤٣ق در دمشق بوده است (زركلی، ٦ / ١٣). در ١١٤٥ق به بغداد رفت و در آنجا، محمد سعيد سويدی محضر او را درك كرد و از او حديث شنيد (كتانی، ٢ / ٤٠). سپس به مكه بازگشت (مرادی، همانجا). امرالله بن عبدالخالق مزجاجی از او روايت كرده است (كتانی، همانجا) و عبدالرحمن بن محمد رفاعی و پسرش احمد و مصطفی بن عبدالجليل تلداوی از او اجازه گرفته‌اند (بخيت، ٣ / ٢٤، شم‌ ١٢٠ و ١٢٣). ابن عقيله در مكه درگذشت .
از آثار او المنطق الفحوانی و المشهد الروحانی فی المعاد الانسانی است كه در ١٣٢٨ق در مصر به چاپ رسيده است؛ (GAL, S, II / ٥٢٢؛ تيموريه، ٤ / ١٣٤). از ديگر آثار او كه به صورت خطی باقی مانده، موارد ذيل قابل ذكرند: ١. الاسرار المطوية فی الاسماء السهروردية (ازهريه، ٦ / ٣٣٥)؛ ٢. الجوهر المنظوم فی تفسير القرآن العظيم بالمرفوع من كلام سيد المرسلين و المحكوم ( آمبروزيانا، شم‌ ١٣٩)؛ ٣. عقد الجواهر فی سلاسل الاكابر (تيموريه، ٢ / ٢٣، ٩١؛ ششن، ٢ / ٢٢٣؛ هوتسما، شم‌ ‌GAL, S, II / ٥٢٢;
٤٢١)؛ ٤. فقه القلوب و معراج الغيوب (براون، شم‌ ٩٠١)؛ ٥. الفوائد الجليلة فی مسلسلات ابن عقيلة، كه در ١١٤٥ق نوشته شده است ( آلوارت، شم‌ ‌١٦١٤؛ خديويه، ٧ / ٥٩١؛ تيموريه، ٢ / ٣٠٨؛ ازهريه، ١ / ٣٦٤؛ ششن، ٢ / ٢٢٤؛ GAL,II / ٥٠٦)؛ ٦. نسخة الوجود فی الاخبار عن حال الموجود، در امر جهان از مبدأ تا معاد (خديويه، ٥ / ١٦٧؛ GAL، همانجا؛ برای ديگر آثار خطی، نک‌ : ازهريه، ٦ / ٤٠٠؛ بخيت، ٣ / ٢٤- ٢٥؛ زركلی، ٦ / ١٣؛ سيد، ١ / ٣٤؛ ششن، ٢ / ٢٢٣؛ طلس، ٢٨٩؛ ظاهريه، ٨٧؛ و برای آثار مفقود نك‌ : كتانی، ٢ / ٣٩؛ بغدادی، ٢ / ٣٢٣).

مآخذ

ازهريه، فهرست؛
بخيت، محمد عدنان و ديگران، فهرس المخطوطات العربية المصورة، عمّان، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
بغدادی، هديه؛
تيموريه، فهرست؛
خديويه، فهرست؛
زركلی، اعلام؛
سيد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛
ششن، رمضان، نوادر المخطوطات العربية فی مكتبات تركيا، بيروت، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق / ١٩٥٣م؛
ظاهريه، خطی (حديث)؛
كتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، فاس، ١٣٤٧ق؛
مرادی، محمد خليل، سلك الدرر، بغداد، ١٣٠١ق؛
نيز:

Ahlwardt;
Ambrosiana;
Browne;
GAL;
GAL, S;
Houtsma, M. Th., catalogue d’une Collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦.

محمدهادی مؤذن جامی