اِبْنِ اُمَّ قاسِم‌، ابومحمد بدرالدين‌ حسن‌ بن‌ قاسم‌ بن‌ عبدالله‌ بن‌ علی‌ مرادی‌ مصری‌ (د ٧٤٩ ق‌/ ١٣٤٨ م‌)، مفسّر، اديب‌، نحوی‌ و فقيه‌ مالكی‌. وی‌ در مصر زاده‌ شد و به‌ مراكش‌ كوچ‌ كرد و تمام‌ عمر را در آنجا زيست‌ و از اين‌ رو به‌ مراكشی‌ نيز شهرت‌ يافت‌ (ابن‌ حجر، ٢/ ١٣٨؛ ابن‌ جزری‌، ١/ ٢٢٧؛ سيوطی‌، بغيه، ٢٢٦). در نسبت‌ وی‌ به‌ امّ قاسم‌ گفته‌اند كه‌ اين‌ زن‌ كه‌ از خاندان‌ سلطنتی‌ بوده‌، حسن‌ را به‌ فرزندی‌ پذيرفته‌ و تربيت‌ كرده‌ است‌ (ابن‌حجر، ٢/ ١٣٩)، اما غالباً بر اين‌ عقيده‌اند كه‌ وی‌ جدّۀ پدری‌ حسن‌ بوده‌ است‌. اين‌ زن‌ كه‌ زهرا نام‌ داشته‌، اهل‌ فضل‌ بوده‌ و به‌ «شيخه‌» معروف‌ شده‌، و حسن‌ نيز شهرت‌ خود را از او يافته‌ است‌ (سيوطی‌، همانجا؛ داوودی‌، ١/ ١٣٩). حسن‌ علم‌ قرائت‌ را از علّامه‌ مجدالدين‌ اسماعيل‌ ششتری‌، فقه‌ را از شرف‌الدين‌ مغيلی‌ مالكی‌ (ابن‌ حجر، ٢/ ١٤٠؛ ابن‌ جزری‌، همانجا)، ادبيات‌ عرب‌ را از ابوعبدالله‌ طنجی‌ و سراج‌ دَمَنهوری‌ و ابوزكريا غماری‌ و ابوحيان‌، و اصول‌ را از شيخ‌ شمس‌الدين‌ بن‌ لبان‌ (ابن‌ حجر ٢/ ١٣٩- ١٤٠؛ ابن‌ عماد، ٦/ ١٦٠) آموخت‌.
ابن‌ ام‌ قاسم‌ آثاری‌ در فقه‌، تفسير و ادبيات‌ پديد آورده‌ است‌ (ابن‌ جزری‌، سيوطی‌، همانجاها) كه‌ از آن‌ ميان‌ كتاب‌ الجنی‌ الدّانی‌ فی‌ حروف‌ المعانی‌ كه‌ مأخذ مغنی‌ ابن‌ هشام‌ است‌ و در استانبول‌ چاپ‌ شده‌. برخی‌ از آثار وی‌ به‌ صورت‌ خطی‌ در كتابخانه‌های‌ مختلف‌ دنيا موجود است‌، مانند: جمل‌الاعراب ‌(بانكيْپور يا XX/ ١٣٣)، الجمل‌، (سپهسالار، ٣/ ٥١٦- ٥١٧)؛ رسالۀ ابن‌ ام‌ قاسم‌ (ازهريه‌، ٤/ ٢٠٠)؛ شرح‌ الفية ابن‌ مالك‌. اين‌ كتاب‌ در نسخۀ مجلس‌ شورا (شورا، ٤/ ٣٢٥)، اوضح‌ الی‌ الفية ابن‌ مالك‌ نام‌ دارد. نسخه‌هايی‌ از آن‌ در برخی‌ از كتابخانه‌های‌ ايران‌ وجود دارد (مرعشی‌، ٤/ ٦٦ -٦٧؛ مركزی‌، ٨/ ٥٠١؛ شورا، ٤/ ٣٢٥)؛ شرح‌ باب‌ وقف‌ حمزة و هشام‌ علی‌ الهمزة (ظاهريه‌، ١/ ١٩٨)؛ شرح‌ تسهيل‌ الفوائد و تكميل‌ المقاصد (كوپريلی‌، ٢/ ١٥٧؛ ازهريه‌، ٤/ ٢٧٠؛ مركزی‌، ١٦/ ٣٨٥)؛ شرح‌ المقصد الجليل‌ فی‌ علم‌ الخليل‌ لابن‌ حاجب‌ (احمديه‌، ٢٢٠)؛ مسائل‌ الهمزة الساكنة بعد الحركة و الهمزة المتحركة بعد ساكن‌ صحيح‌ (ظاهريه‌، ١/ ٢٥٣)؛ المفيد فی‌ شرح‌ عمدة المجيد (مرعشی‌، ١٠/ ٢٩٠)؛ منظومة فی‌ الذال‌ المعجمة و الدال‌المهملة و منظومة فی‌الظاءوالضاد (همانجا). آثاری‌ نيز به‌ وی‌ منسوب‌ است‌، بدين‌ قرار: شرح‌ الاستعاذة و البسملة (حاجی‌ خليفه‌، ٢/ ١٠٣١)؛ شرح‌ حرز الامانی‌ و وجهة التّهانی‌ (همو، ٢/ ٦٤٦)؛ شرح‌ المفصل‌ للزمخشری‌ (همو، ٢/ ١٧٧٤). جز اينها گويا شرحهايی‌ ديگر بر برخی‌ از آثار معروف‌ علم‌ نحو نوشته‌ است‌ (ابن‌ حجر، ٢/ ١٣٩؛ سيوطی‌، حسن‌ المحاضرة، ١/ ٣٠٩).

مآخذ

ابن‌ جزری‌، محمد بن محمد، غاية النهاية، به‌ كوشش‌ برگشترسر، قاهره‌، ١٣٥١ ق‌؛
ابن‌ حجر، احمد بن علی، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٣ ق‌/ ١٩٧٣ م‌؛
ابن‌ عماد، عبدالحی‌ بن احمد، شذرات‌ الذهب‌، قاهره‌، ١٣٥٧ ق‌؛
احمدية، فهرس مخطوطات‌ المكتبة الاحمدية بتونس‌، عبدالحفيظ منصور، بيروت‌؛
ازهريه‌، فهرست‌؛
حاجی‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١ م‌؛
داوودی‌، محمد بن علی، طبقات‌ المفسّرين‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد عمر، قاهره‌، ١٣٩٢ ق‌؛
سپهسالار، خطی‌؛
سيوطی‌، عبدالرحمن‌ بن ابی بکر، بغية الوعاه‌، به‌ كوشش‌ محمد امين‌ خانجی‌، قاهره‌، ١٣٢٦ ق‌؛
همو، حسن‌ المحاضرة، قاهره‌، ١٢٩٩ ق‌؛
شورا، خطی‌؛
ظاهريه‌، خطی‌ (علوم‌ قرآنی‌)؛
كوپريلی‌، خطی‌؛
مرعشی‌، خطی‌؛
مركزی‌، خطی‌؛
نيز:

Bankipore; GAL, S.
بخش‌ علوم‌