اِبْنِ مَرْدويه، ابوبكر احمد بن موسی بن مردويه ابن فورك (٣٢٣-٢٤ رمضان ٤١٠ق / ٩٣٥-٢٣ ژانويۀ ١٠٢٠م)، از محدثان بزرگ اصفهان. وی در خاندانی اهل دانش به دنيا آمد، چنانكه پدرش ابوعمران و برادرش ابوعبدالله محمد نيز از محدثان و عالمان اصفهان بودند (ابونعيم، ٢ / ٣٠٧، ٣١٤؛ مافروخی، ٢٩؛ ذهبی، تاريخ، ٣٦١). ابن مردويه ظاهراً در اصفهان پرورش يافت و در همانجا به تحصيل پرداخت. سپس برای شنيدن حديث به ديگر شهرها رفت. در سفری به عراق، در بصره و كوفه دانش آموخت و در ٣٤٩ق در بغداد بود. مدت اقامت وی در عراق روشن نيست، اما می‌دانيم كه در ٣٥١ق در اهواز بوده است كه شايد اين تاريخ مربوط به بازگشت وی از عراق باشد (سمعانی، الانساب، ٣ / ٢٣٩؛ ابن نقطه، التقييد، ١ / ١٩٩؛ ذهبی، سير، ١٦ / ١٣). از مشايخ او سليمان بن احمد طبرانی، ابوالشيخ اصفهانی، حمزۀ اصفهانی، عبدالباقی ابن قانع، ابوبكر ابن كامل، ابوبكر احمد بن سليمان نجاد، ابوسهل ابن زياد قطان، دعلج بن احمد سجزی، ابواحمد عسال و نيز پدرش را می‌توان نام برد (سمعانی، همان، ١ / ٢٨٤؛ ابن نقطه، همانجا؛ ذهبی، همان، ١٦ / ٢٧٧، ١٧ / ٣٠٨). كسان بسياری نيز از ابن مردويه بهره برده‌اند كه ابونعيم اصفهانی ابومنصور محمد بن احمد بن شكرويه، ابوالخير محمد بن احمد بن رَرا، احمد بن عبدالرحمن ذكوانی، عبدالرحمن، عبدالوهاب و عبيدالله پسران محمد بن اسحاق ابن منده و عبدالرزاق بن عمر شايان ذكرند (نک‌ : خوارزمی، مقتل، ١ / ٧٠؛ ابن عساكر، ٥٦٠؛ ضياء مقدسی، ١ / ١٨٥، جم‌؛ ابن نقطه، همانجا؛ ذهبی، همان، ١٧ / ٣١٠). دربارۀ تبحر ابن مردويه در حديث وسعۀ روايت وی بايد گفت كه او از حافظان بزرگ بوده و نيز از مشايخ بسياری بهره برده است و از اين رو وی را همانند حاكم نيشابوری و طبرانی دانسته‌اند. چنانكه، به گفتۀ ذهبی، ابن مردويه چندان دارای علو سند بود كه گويی بخاری را درك كرده باشد. نيز بايد گفت كه در برخی منابع حديثی از وی با عناوينی چون «ملك الحفاظ» و «طراز المحدثين » ياد شده است (ابونعيم، ١ / ١٦٨؛ خوارزمی، المناقب، ٥٤؛ ابن طاووس، علی، اليقين، ١٢٩؛ ذهبی، همان، ١٧ / ٣٦، ٣٠٨-٣١٠).

آثـار

الف ـ خطی

الامالی، كه مورد استفادۀ ابن شهر آشوب در مناقب (٢ / ٢٢٢) قرار گرفته و بخشی از آن به صورت خطی در كتابخانۀ ظاهريه موجود است (ظاهريه، ١١٠؛ فهرس، ٥٨١). همچنين مروياتی از طبرانی و ابوالشيخ اصفهانی كه ابن مردويه آنها را برگزيده است (نک‌ : سمعانی، التحبير، ١ / ١٦٦، ٢ / ١٣)، در كتابخانۀ ظاهريه نگهداری می‌شود (فهرس، ٣٧٣، ٤٢١-٤٢٢، ٤٣٧، ٥٧٥-٥٧٦).

ب ـ آثار يافت نشده

در ميان آثار يافت نشدۀ او، ٣ كتاب از اهميت ويژه‌ای برخوردار است كه بخشهايی از آنها در منابع بعدی نقل شده است: ١. تاريخ اصبهان (رافعی، ١ / ٢)، كه مورد استفادۀ ابونعيم اصفهانی در ذكر اخبار اصبهان (١ / ٢٤٩، ٢٧٢، جم‌)، سمعانی در الانساب (١ / ٦٨، ١٦٠، جم‌)، ابن نقطه در الاستدراك (١ / ١٩، ٢٠، جم‌) و التقييد (١ / ٢٣٦، ٢٧٠، جم‌)، ياقوت در معجم البلدان (١ / ١٠٦، ٣ / ٨٧٣)، ابن نجار در ذيل (نک‌ : ابن ايبك، ٣٣٨)، ذهبی در تذكرة، (٣ / ٨٨٦، ٩٧٤، جم‌) و سير (١٤ / ٤٦٣، ١٥ / ٥٥٤، جم‌) و ابن حجر در لسان الميزان (١ / ١١٧، ٢٦٦، جم‌) قرار گرفته است. ابن مردويه در اين كتاب به جرح و تعديل روات نيز پرداخته و ظاهراً بر آن بوده است كه از آنان حديثی مسند نقل كند (مثلاً نك‌ : ابونعيم، ١ / ٢٣٥؛ ذهبی، همان، ١٦ / ١٢٧، ٤٠٠)؛ ٢. تفسير القرآن (ابونعيم، ١ / ١٦٨؛ ذهبی، همان، ١٧ / ٣١٠). اين كتاب مورد استفادۀ ابن كثير در تفسير (٢ / ١٢، ١٨، جم‌) و البداية (١ / ٩١، ٩٦، جم‌)، ابن جزری در اسنی المطالب (صص ١٠٠، ١٠١)، ابن حجر در الاصابة (٣ / ١٧٧، ٢٩٦، ٦ / ٢٠) و سيوطی در الدر المنثور (١ / ١٢، ١٦، جم‌) واقع شده است (نيز نک‌ : رودانی، ١٧٠، كه از اين كتاب با عنوان التفسير المسند ياد و طريق روايی آن را ذكر كرده است)؛ ٣. مناقب علی (ع)، كه ظاهراً كتاب مفصلی بوده است (ابن شهر آشوب، معالم، ١٢٦). وی در اين كتاب به گردآوری اسانيد مختلف احاديث پرداخته، چنانكه حديث «ان عليّاً خير البشر» را با بيش از ٤٠ سند روايت كرده بوده است (ابن طاووس، احمد، ١٤٨). اين كتاب مورد استفادۀ ابن شهر آشوب در مناقب (١ / ٩، ٢ / ٧، جم‌)، علی ابن طاووس در الطرائف (صص ٢٣، ٤١، جم‌) و اليقين (صص ١٢٩- ١٤٨، جم‌)، احمد ابن طاووس در بناء المقالة الفاطمية (صص ١٩٨، ٢١٢، جم‌)، عمادالدين طبری در كامل (صص ١٦٧، ٢٢٧، جم‌)، اربلی در كشف الغمة (١ / ٦٦، ١٤١-١٤٧، جم‌)، علامۀ حلی در نهج الحق (صص، ٢١٤، ٢٢٥، جم‌) و ابن حاتم شامی‌در الدر النظيم (١ / ١٠٢) قرار گرفته است. همچنين در برخی از منابع حديثی، بی آنكه نامی‌از كتابی خاص برده باشد، پاره هايی از اينگونه احاديث نقل شده كه می‌تواند مربوط به همين كتاب باشد (مثلاً نک‌ : «القاب الرسول »، ٢١٤، ٢٢٣، جم‌؛ ديلمی، ٢ / ١١٦-١١٧؛ ابن جوزی، ١ / ٣٥٠، جم‌؛ هاشم بن محمد، ٥، جم‌؛ منتجب الدين، ٢٥، جم‌؛ جوينی، ١ / ١٧٨، جم‌). گفتنی است كه وی خطبۀ شقشقيه را نيز روايت نموده است (نک‌ : راوندی، ١ / ١٣١-١٣٢). ابن مردويه طرق حديث طير را نيز در يك جزء روايی جمع كرده بود كه ابن كثير ( البداية، ٧ / ٣٥٤) از آن ياد كرده است.
از ديگر كتابهای ابن مردويه می‌توان: المستخرج علی البخاری، المستخرج علی مسلم، الامثال، اولاد المحدثين، التشهد وطرقه و الفاظه و العلم را نام برد (ابن ماكولا، ٧ / ١٩٧؛ ابن نقطه، التقييد، ١ / ١٩٩؛ ذهبی، همانجا؛ برای ديگر آثار، نک‌ : سمعانی، التحبير، ١ / ٣٨٥؛ ابوموسی مدينی، ١٩٦؛ تبصرة العوام، ٢٧١؛ ابن كثير، تفسير، ٢ / ٧٩).
همچنين دو نسخه از كتابی با عنوان معجم البلدان در كتابخانه های آصفيه و مركزی تهران موجود است كه به وی نسبت داده شده (مركزی، ١٢ / ٢٩٦١؛ GAL, S, I / ٢٢٥)، اما در انتساب نسخۀ كتابخانۀ مركزی به ابن مردويه ترديد است، زيرا در آن (برگ ٢ الف، جم‌) از كسانی كه در سده های متأخر می‌زيسته‌اند، نام برده شده است (نيز نك‌ : GAL, S, I / ٤١١؛ برای اسماء الرجال منسوب به وی نک‌ : ه‌ د، ٤ / ٤٢١).
ابن مردويه نوه‌ای به نام ابوبكر احمد بن محمد بن احمد بن موسی (٤٠٩- ٤٩٨ق / ١٠١٨- ١١٠٥م) داشته كه به ابن مردويۀ صغير مشهور بوده است. وی در اصفهان از مشايخی همچون ابونعيم اصفهانی بهره برد و كسانی چون ابوطاهر سلفی از وی حديث شنيدند و سلفی او را توثيق كرده است. ذهبی از آثار او يك جزء روايی در طرق حديث «طلب العلم فريضة...» ياد می‌كند (نك‌ : سلفی، ١ / ١١٣؛ ابن نقطه، التقييد، ١ / ١٩٨؛ ذهبی، تذكرة، ٤ / ١٢١٢، سير، ١٩ / ٢٠٧- ٢٠٨).

مآخذ

ابن ايبك، احمد، المستفاد من ذيل تاريخ بغداد، به كوشش محمد مولود خلف، بيروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
ابن جزری، محمدبن محمد، اسنی المطالب، به كوشش محمد هادی امينی، اصفهان، ١٤٠٠ق؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، الموضوعات، به كوشش عبدالرحمن محمد عثمان، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابن حاتم شامی، يوسف، الدر النظيم، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، الاصابة، بيروت، دارالكتب العلمية؛
همو، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩ق؛
ابن شهر آشوب، محمدبن علی، معالم العلماء، به كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٥٣ق؛
همو، مناقب آل ابی طالب، قم، چاپخانۀ علميه؛
ابن طاووس، احمدبن موسی، بناء المقالة الفاطمية، به كوشش علی عدنانی غريفی، قم، ١٤١١ق؛
ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف، قم، ١٤٠٠ق؛
همو، اليقين، به كوشش انصاری، بيروت، ١٤١٠ق / ١٩٨٩م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، عبدالله بن جابر ـ عبدالله بن زيد، به كوشش شكری فيصل و ديگران، دمشق، ١٤٠٢ق / ١٩٨١م؛
ابن كثير، البداية؛
همو، تفسير القرآن العظيم، بيروت، ١٣٨٩ق / ١٩٧٠م؛
ابن ماكولا، علی بن هبةالله، الاكمال، بيروت، نشر محمد امين دمج؛
ابن نقطه، محمدبن عبدالغنی، الاستدراك، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
همو، التقييد، حيدرآباد دكن، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابوموسی مدينی، «زيادات »، همراه الانساب المتفقۀ ابن قيسرانی، به كوشش ديونگ، ليدن، ١٨٦٥م؛
ابونعيم اصفهانی، احمدبن عبدالله، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرينگ، ليدن، ١٩٣١-١٩٣٤م؛
اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة، بيروت، دار الاضواء؛
«القاب الرسول و عترته »، همراه مجموعة نفيسة، قم، ١٤٠٦ق؛
تبصرة العوام، منسوب به مرتضی ابن داعی رازی، به كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٦٤ش؛
جوينی، ابراهيم بن محمد، فرائد السمطين، به كوشش محمد باقر محمودی، بيروت، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسين (ع)، به كوشش محمد سماوی، نجف، ١٣٦٧ق / ١٩٤٨م؛
همو، المناقب، به كوشش مالك محمودی، قم، ١٤١١ق؛
ديلمی، شهردار بن شیرویه، مسند الفردوس، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ذهبی، محمدبن احمد، تاريخ الاسلام، حوادث و وفيات ٣٨١-٤٠٠ق، بيروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٨م؛
همو، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
همو، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
رافعی، عبدالكريم بن محمد، التدوين فی اخبار قزوين، به كوشش عزيزالله عطاردی، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
راوندی، قطب الدين، منهاج البراعة، به كوشش عبداللطيف كوهكمری، قم، ١٤٠٦ق؛
رودانی، محمدبن سلیمان، صلة الخلف، به كوشش محمد حجی، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، به كوشش عبدالرحمن معلمی، حيدرآباد دكن، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
همو، التحبير، به كوشش منيره ناجی سالم، بغداد، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
سلفی، احمدبن محمد، معجم السفر، به كوشش بهيجه حسنی، بغداد، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
سيوطی، الدر المنثور، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ظاهريه، خطی (حديث)؛
ضياء مقدسی، محمدبن عبدالواحد، المستخرج من الاحاديث المختارة، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
علامۀ حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق، به كوشش عين الله ارموی، قم، ١٤٠٧ق؛
عمادالدين طبری، حسن بن علی، كامل بهائی، قم، ١٣٧٦ق؛
فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
مافروخی، مفضل بن سعد، محاسن اصفهان، به كوشش جلال الدين طهرانی، تهران، چاپخانۀ مجلس؛
مركزی، خطی؛
معجم البلدان، منسوب به ابن مردويه، نسخۀ خطی كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران، شم‌ ٣٩٦٥؛
منتجب الدين رازی، علی بن عبیدالله، الاربعون حديثاً، قم، ١٤٠٨ق؛
هاشم بن محمد، مصباح الانوار، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
ياقوت، بلدان؛
نيز:

GAL,S.

حسن انصاری