اِبْنِ وَهْب، ابومحمد عبداللـه بن وهب بن مسلم فِهری قرشی (١٢٥-١٩٧ ق / ٧٤٣-٨١٣ م)، فقیه و محدث مالکی مصر. انتساب او به فهر به سبب ولاء با این قبیله است (بخاری، ٣(١) / ٢١٨). ولادت او را در ١٢٤ ق و وفاتش را در ١٩٦ یا ١٩٨ ق نیز نوشته‌اند (قاضی عیاض، ترتیب، ٢ / ٤٣٢؛ قس: ابن‌خلکان، ٣ / ٣٦). او در مصر چشم به جهان گشود و در حدود ١٧ سالگی به تحصیل علم پرداخت. در مدینه به خدمت مالک بن انس رسید و مدت ٢٠ سال در صحبت وی بود و از او فقه آموخت. گفته‌اند وی نخستین‌بار (١٤٤ ق) در مراسم حج با مالک دیدار کرد (ابن‌عدی، ٤ / ١٥٢٠؛ ابواسحاق شیرازی، ١٥٠؛ قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٢٢). ابن‌وهب پیش از معاصر هموطن خود ابن‌قاسم (ﻫ م) عتقی نزد مالک تحصیل کرد و همین امر موجب تفاخر او بود (همان، ٢ / ٤٢٧). وی از محضر فقیهان دیگری چون لیث بن سعد و ابن دینار نیز فقه آموخت (ابواسحاق شیرازی، همانجا). علاوه بر روایت از استادن یاد شده، از محدثانی چون ابن‌جریح، ابن‌عیینه، ابن‌لهیعه، حمید بن زیاد، سفیان ثوری و عبدالرحمن بن زیاد افریقی نیز حدیث شنید (ذهبی، ٩ / ٢٢٣-٢٢٤؛ ابن‌حجر، ٦ / ٧١). از جملۀ کسانی که از او حدیث شنیده‌اند، می‌توان ابن‌مدینی، ابومصعب زهری، ابوصالح کاتب اللیث، ربیع بن سلیمان مرادی، سحنون بن سعید، عبدالرحمن بن مهدی. محمد بن عبداللـه بن عبدالحکم، یحیی بن عبداللـه بن بکیر، یحیی بن یحیی لیثی و برادرزاده‌اش احمد بن عبدالرحمن بن وهب را نام برد (ابن ابی حاتم، ٢(٢) / ١٨٩؛ قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٢١؛ ذهبی، ٩ / ٢٢٤؛ ابن‌حجر، ٦ / ٧١-٧٢). از نظر اعتبار در نقل حدیث، رجال‌شناسانی چون ابن‌سعد (٧ / ٥١٨)، عجلی (ص ٢٨٣)، یحیی بن معین و ابوزرعه (ابن ابی حاتم، ٢(٢) / ١٩٠) او را ثقه دانسته‌اند، با اینهمه در منابع گاه از تساهل او در نقل سخن رفته است (نک‌ : بسوی، ٢ / ١٨٣؛ ابن‌عدی، ٤ / ١٥١٨). این در حالی است که تصریح شده، وی از نخستین کسانی بوده که بین «حدّثنی» و «حدّثنا» و بین «اخبرنا» و «حدّثنا» فرق می‌نهاده و در روایت نحوۀ اخذ خود از شیوخ را با دقت بیان می‌کرده است (نک‌ : ترمذی، ٥ / ٧٥٢؛ قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٣٠؛ قس: ابن ابی حاتم، ٢(٢) / ١٨٩).
منابع بر کثیر الحدیث بودن او تأکید نموده و یادآور شده‌اند که وی ٠٠٠‘١٠٠ حدیث روایت کرده بوده است (همانجا؛ ابن‌خلاد، ٦٢٢؛ قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٢٤). بخش قابل توجهی از این احادیث هم‌اکنون در جای جای کتب گوناگون حدیث ضبط شده و شماری از آنها را می‌توان حتی در صحاح سته بازیافت (نک‌ : ابن‌حجر، ٦ / ٧١). برخی از روایات وی نیز که جنبۀ تاریخی دارد، در منابع مهمی چون سیرۀ ابن‌هشام (١ / ٦، جم‌ ) ــ که به‌طور مستقیم از او نقل کرده ــ ، فتوح مصر ابن‌عبدالحکم (ص ٢، ٣، جم‌ )، انساب الاشراف بلاذری (١ / ١٢، جم‌ )، تاریخ ابوزرعۀ دمشقی (١ / ١٤٦، جم‌ )، اخبار القضاة وکیع (١ / ١٤٣، جم‌ ) و منابع متأخرتر نقل شده است.
ابن‌وهب در قرائت نیز دستی داشت و قرائت نافع را به طریق عرض از او فرا گرفته بود. ابوطاهر ابن‌سرح، اسماعیل بن ابی اویس و یونس بن عبدالاعلی علاوه بر حدیث، در قرائت نیز از او روایت کرده‌اند (ابن‌جزری، ١ / ٤٦٣).
در شرح احوال ابن‌وهب از زهد او بسیار گفت‌وگو شده و ابونعیم اصفهانی در حلیة الاولیاء فصلی را بدو اختصاص داده است. دربارۀ شدت زهد او گفته شده که چون قضای مصر از سوی خلیفه به وی پیشنهاد شد، از پذیرفتن آن سرباز زد و در توضیح علت امتناع خود، یادآور شد که عالمان با پیامبران و قضات با سلاطین محشور خواهند شد (نک‌ : ابونعیم، ٨ / ٣٢٤ به بعد؛ قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٣١؛ ابن‌خلکان، ٣ / ٣٧). در داستانی که دربارۀ وفات او نقل کرده‌اند، مرگش را بر اثر شنیدن هول و هراس روز رستاخیز دانسته‌اند (همانجاها).
ابن‌وهب در ٧٢ سالگی در مصر از دنیا رفت و عبّاد، والی مصر، بر پیکر او نماز خواند (قاضی عیاض، همان، ٢ / ٤٣٢). ابن‌خلکان (٣ / ٣٦) از قول قضاعی آورده است که در مجرّ بنی مسکین قبری کوچک و فرسوده و کهن معروف به قبر عبداللـه وجود داشته که وی احتمال می‌داده، قبر ابن‌وهب بوده باشد. به هر روی هم‌اکنون در قرافۀ قاهره مقبره‌ای به نام ابن‌وهب وجود دارد (EI٢).

آثـار

قاضی عیاض ضمن اشاره به کثرت و اهمیت تألیفات ابن‌وهب، شماری از آنها را نام برده است (همان، ٢ / ٤٣٢-٤٣٣). آثار بازماندۀ او اینهاست: ١. الجامع، در حدیث که بخشی از آن بر روی پاپیروس باقی مانده و داوید ویل این نسخه را در سالهای ١٩٣٩- ١٩٤٨ م با برخی حواشی در قاهره به چاپ رسانده است. الجامع مشتمل بر این مباحث است: کتاب انساب، کتاب سکوت، کتاب خاتم، احادیث مربوط به جنگ حنین و دعایی از ابن‌عباس (در مورد بخشهای دیگر این کتاب، نک‌ : EI٢؛ برای اسناد روایت آن، نک‌ : قاضی عیاض، الغنیة، ١٦٣)؛ ٢. مسند ابن‌وهب، که بخشی از آن به صورت خطی در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق نگهداری می‌شود ( فهرس، ٢١١)؛ ٣. نسخه‌ای مشتمل بر احادیث ابن‌وهب به روایت ابوصالح عبداللـه ابن‌صالح که در دارالکتب مصر موجود است (GAS, I / ٤٦٦). همچنین باید روایت ابن‌وهب از موطأ مالک را یاد کرد که در طی قرون متمادی رواج داشته است (نک‌ : ابن‌عطیه، ١٢٩-١٣٠؛ قاشی عیاض، ترتیب، ٢ / ٤٣٣؛ رعینی، ٤٣؛ ابن‌غازی، ١٢٩؛ رودانی، ٣٩؛ زرقانی، ١ / ٥؛ قس: طبری، ٢٤، جم‌ ) و نیز گفته شده که نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های قیروان و فیض‌اللـه استانبول نگهداری می‌شود (نک‌ : GAS, I / ٤٦٠؛ عبدالباقی، «ای»؛ قس: GAL, S, I / ٢٩٨). ابن‌وهب تفسیری نیز داشته که ثعلبی در الکشف والبیان از آن یاد کرده است (نک‌ : GAS, I / ٤٦٦؛ حاجی خلیفه، ١ / ٤٤٠). همچنین کتابی از ابن‌بشکوال در دست است که در آن از استادانی یاد شده که ابن‌وهب از آنان روایت کرده است و نسخۀ خطی آن در یک کتابخانۀ شخصی در رباط دیده شده است (GAS، همانجا؛ زرکلی، ٤ / ١٤٤).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
ابن جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٦ ق؛
ابن خلاد رادمهرمزی، حسن بن عبدالرحمن، المحدث الفاصل، به کوشش محمد عجاج خطیب، بیروت، ١٣٩١ ق / ١٩٧١ م؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالحکم، عبدالرحمن بن عبداللـه، فتوح مصر، به کوشش توری، لیدن، ١٩٣٠ م؛
ابن عدی، عبداللـه، الکامل، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
ابن عطیه، عبدالحق، فهرس، به کوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٣ م؛
ابن‌غازی، محمد بن محمد، فهرس، به کوشش محمد زاهی، دارالبیضاء، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، طبقات الفقهاء، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
ابوزرعۀ دمشقی، عبدالرحمن بن عمرو، تاریخ، به کوشش شکراللـه قوجانی، دمشق، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللـه، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفة و التاریخ، به کوشش اکرم ضیاء عمری، بغداد، ١٩٧٥ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش محمد حمیداللـه، قاهره، ١٩٥٩ م؛
ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح، به کوشش احمدمحمد شاکر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
رعینی، علی بن محمد، برنامج، به کوشش ابراهیم شبوح، دمشق، ١٣٨١ ق / ١٩٦٢ م؛
رودانی، محمد بن سلیمان، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
زرقانی، محمد، شرح الزرقانی علی موطأ مالک، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
زرکلی، اعلام؛
طبری، محمد بن جریر، اختلاف الفقهاء، بیروت، دارالکتب العلمیة؛
عبدالباقی، محمد فؤاد، مقدمه بر موطأ مالک، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٥ م؛
عجلی، احمد بن عبداللـه، تاریخ الثقات، به کوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به کوشش یاسین محمد سواس، کویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارک، به کوشش احمد بکیر محمود، بیروت، دارمکتبة الحیاة؛
همو، الغنیة، به کوشش ماهر زهیر جرار، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
وکیع، محمد بن خلف، اخبار القضاة، به کوشش عبدالعزیز مصطفی مراغی، قاهره، ١٣٦٦ ق / ١٩٤٧ م؛
نیز:

EI٢;
GAL, S;
GAS.

جعفر شعار