اَبوهاشِمِ جَعْفَری، داوود بن قاسم به اسحاق بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب بود (د جمادی الاول ٢٦١ / فوریۀ ٨٧٥)، از اصحاب ٤ تن از امامان: امام رضا، امام جواد، امام هادی و امام عسكری (ع) و از راویان نامدار امامیه.
از آنجا كه ابوهاشم از سلالۀ جعفر بن ابی طالب بود، او را جعفری خوانده‌اند. شهرت وی به سبب روایاتی است كه دربارۀ امامان یاد شده، از او نقل گردیده و ازجمله شامل معجزاتی است كه از آنان دیده بوده است (مثلاً نک‌ : كلینی، ١ / ١٢٣، جم‌ ؛ ابن بابویه، فقیه، ٤ / ٥١٧، جم‌ ؛ طبرسی، ٣٣٣، جم‌ ). در برخی از منابع آمده كه وی با امام مهدی (ع) نیز دیدار داشته است (نک‌ : طوسی، الفهرست، ٦٧).
از سرگذشت ابوهاشم چندان اطلاعی در دست نیست، تنها می‌دانیم كه پدر وی قاسم بن اسحاق از یاران محمد بن عبدالله، معروف به نفس زكیه بوده و در جریان قیام وی، از سوی او برای دعوت به یمن فرستاده شده، ولی پیش از آنكه كار خود را آ‌غاز كند، نفس زكیه به قتل رسیده است (طبری، ٧ / ٥٦١؛ ابوالفرج، ٣٠١).
ابوهاشم اهل بغداد بود (طوسی، ‌همانجا؛ خطیب، ٨ / ٣٦٩)، ولی سفرهایی به سامرا و مدینه برای ملاقات با ائمه (ع) داشته است (مسعودی، اثبات، ٢٠٢؛ قس: طبرسی، ٣٤٣). نیز از منابع چنین برمی‌آید كه وی مدتی هم در خوزستان زندگی می‌كرده است. هنگامی كه امام رضا (ع) در مسیر خراسان از اهواز می‌گذشت، ابوهاشم در ایذج (ایذه) به سر می‌برد و برای ملاقات با آن حضرت راهی اهواز شد (راوندی، ٢ / ٦٦١). جمعی از مشاهیر امامیه، همچون احمد بن ابی عبدالله برقی (ابن بابویه، «مشیخة»، ٥١٧)، احمد بن محمد بن عیسی (همو، التوحید، ٨٢)، سهل بن زیاد آدمی (همان، ٨٣)، فضل بن شاذان نیشابوری (كشی، ٥٤٣-٥٤٤)، سعد بن عبدالله اشعری (طوسی‌، الغیبة، ١٢٠) و عبدالله بن جعفر حمیری (نجاشی، ٤٤٧) را از راویان وی برشمرده‌اند (برای برخی دیگر از مشایخ و راویان او، نک‌ : اردبیلی، ١ / ٣٠٧). رجال‌شناسان و مورخان زهد و دانش او را ستوده و ثقه‌اش خوانده‌اند (نک‌ : نجاشی، ١٥٦؛ طوسی، رجال، ٤٠١، ٤١٤، ٤٣١؛ مسعودی، مروج، ٤ / ٦٣). تنها كشی براساس برخی روایات وی، نسبت ارتفاع (غلو) به او داده است (ص ٥٧١). به گفتۀ مسعودی مقبرۀ او مشهور بوده است (همانجا).
ابوهاشم شخصی جسور و بی‌پروا بود و با امرا و خلفای عباسی درگیریهایی داشت (ابوالفرج، ٦٤٤‌؛ خطیب، همانجا). چنانكه بارها ازجمله در ٢٥٢ ق (طبری، ٩ / ٣٦٩-٣٧١) و ٢٥٨ ق (طبرسی، ٣٥٤-٣٥٥) ‌در سامرا به زندان افتاد (نیز نك‌ : طوسی، الغیبة، ١٢٣؛ اربلی، ٣ / ٢٢٢). در عین حال نزد زمامداران محترم شمرده می‌شد، چنانكه در ٢٥١ ق در جریان شورش كوفه به رهبری حسین بن محمد علوی، از طرف مزاحم بن خاقان كارگزار عباسی، به عنوان میانجی برای مذاكره با حسین فرستاده شد (طبری، ٩ / ٣٢٨؛ ابوالفرج، ٦٦٥؛ نیز نك‌ ؛ طوسی، الفهرست، همانجا).
ابن عیاش جوهری در مورد روایات ابوهاشم جعفری كتابی با عنوان اخبار ابی هاشم الجعفری تألیف كرده بود كه بخشهایی از آن در منابع مختلف نقل شده است. همو كتاب دیگری نیز با عنوان شعر ابن‌هاشم الجعفری نوشته بوده است (نک‌ : ه‌ د، ابن‌عیاش، احمد) از شعر ابوهاشم دو بیت معروف در رثای یحیی بن عمر علوی كه در حضور یكی از امرای عباسی خوانده شده، در منابع آمده است (نک‌ : طبری، ٩ / ٢٧٠؛ نیز طبرسی، ٣٤٨، ٣٥٣). به هر حال وی شاعری كم‌گوی بود (ابن ندیم، ١٨٦؛ ابن شهرآشوب، ١٥٠). طوسی در الفهرست (همانجا) تألیف كتابی را به ابوهاشم نسبت داده است، (قس: نجاشی، همانجا).

مآخذ

ابن بابویه، محمد بن علی، التوحید، به كوشش هاشم حسینی طهرانی، تهران، ١٣٨٧ ق؛
همو، فقیه ‌من لایحضره الفقیه، به كوشش علی‌اكبر غفاری، قم، ١٤٠٤ ق؛
همو، «مشیخة الفقیه»، همراه ج ٤ فقیه من لایحضره الفقیه؛
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، به كوشش احمد صقر، قاهره، ١٣٦٨ ق / ١٩٤٩ م؛
‌اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة، بیروت، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، ‌تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
راوندی، ‌سعید بن هبةالله، الخرائج و الجرائح، قم، ١٤٠٩ ق؛
طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، ‌به كوشش علی‌اكبر غفاری، بیروت، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
طبری؛
تاریخ؛
طوسی، محمد بن حسن، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
همو، الغیبة، به كوشش حسن مصطفوی، تهران، كتابخانۀ نینوی؛
همو، الفهرست، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانۀ مرتضویه؛
كشی، محمد، معرفة الرجال، ‌اختیار طوسی، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
كلینی، محمد بن یعقوب، الكافی، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٨٨ ق؛
مسعودی، علی ابن حسین‌، اثبات الوصیة، نجف، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٥ م؛
همو، مروج الذهب، به كوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥ م؛
نجاشی، احمد بن علی، رجال، به كوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق.

مهدی سلماسی