حَفْص، ابوعمرو حفص بن سليمان اسدی غاضری (٩٠-١٨٠ ق/ ٧٠٨-٧٩٦ م)، از مقریان متقدم کوفه، و يکی از دو راوی قرائت عاصم. او به ابوعمر بزاز هم شهرت دارد (ابن‌مجاهد، ٩٥). در برخی منابع، کنيۀ او را ابوداوود، و وی را متولد ٩١ ق گفته‌اند (قسطلانی، ١/ ١٠٣؛ قس: ابن‌نديم، ٤٣).
حفص فرزند همسر عاصم بود و از این‌رو، در منزل وی رشد کرد و قرآن آموخت. با درک طولانی محضر عاصم، قرآن را بارها نزد او قرائت کرد و توانست یکی از راویان اصلی قرائت عاصم گردد. غالباً برآن‌اند که ضبط دقيق حروف عاصم توسط حفص، او را نسبت به همپايه‌اش ابوبکر بن عياش، در رتبه‌ای والاتر جای داده، لذا روايتش دارای صحت بيشتر است. نبايد فراموش کرد که مبتنی بر تاريخ وفات راويان قراء سبعه، حفص در شمار متقدمان و مهترانِ روات به شمار می‌رود و عملاً با برخی از قراء هفت‌گانه همچون کسايی، ابو عمرو بن علاء و حتى نافع هم‌دوره بوده است.
حفص به‌جز قرائت، نزد برخی مشايخ حديثی هم درس آموخته است، همچون علقمة بن مرثد، ثابت بنانی، ابواسحاق سبيعی، کثير بن زاذان، محمد ابن ابی‌لیلى، هيثم بن حبيب، محارب بن دثار، اسماعيل سدی، و ليث بن ابی‌سليم (ترمذی، ٥/ ١٧١؛ ابن‌حزم، ٩/ ٢٠١؛ بيهقی، ٢/ ٢٤٣؛ ذهبی، معرفة ... ، ١٤٠؛ خطيب تبريزی، ١٨١). همچنين شيخ طوسی نام او را در شمار اصحاب امام صادق (ع) آورده است ( الرجال، ١٨٩؛ اردبيلی، ١/ ٢٦٢).
دو گروه از طالبان علم ــ اهل قرائت و حدیث ــ نزد او دانش اندوخته‌اند. راويان قرائت وی کسانی هستند همچون عمرو و عبيد فرزندان صباح بن صبيح، هبيرة بن محمد تمار، ابوشعيب قواس، فضل بن يحيی بن شاهی انباری، حسين بن محمد مرّوذی، حمزة بن قاسم احول، سليمان بن داوود زهرانی، حمدان بن ابی‌عثمان دقاق، عباس بن فضل صفار، عبدالرحمان بن محمد بن واقد، محمد بن فضل زرقان، حسين بن علی جعفی، احمد بن جبير انطاکی و سليمان فقيمی (ابن‌جزری، غاية ... ، ١/ ٢٥٤-٢٥٥). از ايشان ٤ نفر نخست بيشترين روايت را از او داشته‌اند و از آنها، عمرو و عبيد ابن صالح شکل‌دهندۀ اصلی‌ترين طرق قرائت اويند. به‌جز اين، در دانش حديث نيز کسانی همچون بکر بن بکار، آدم بن ابی‌اياس، احمد بن عبده، هشام بن عمار، علی بن حجر، يسرة بن صفوان بن حنبل بلاطی، و عمرو ناقد از او روايت کرده‌اند (احمد بن حنبل، مسند، ١/ ١٤٩؛ مزی، ٧/ ١١-١٣؛ ياقوت، ١/ ٤٤٧؛ ذهبی، همانجا).
در سخن از قرائت حفص بايد گفت که طريق او، در مقايسه با طريق ابوبکر شعبة بن عياش، مهم‌ترين و ماندگارترين روايت عاصم است. طرق مهم حفص توسط عمرو بن صالح و عبيد بن صالح انتشار يافت. ابوشعيب قواس و هبيرۀ تمار نيز در سطحی کمتر، در انتشار بخشی از قرائت او اثرگذار بودند. منابع مختلف قرائی و تفسيری، به وصف اين طرق پرداخته، و از آن استفاده کرده‌اند (اندرابی، ١٠٢-١٠٤؛ ثعلبی، ١/ ٢١٤؛ قسطلانی، ١/ ١٤٤-١٤٧؛ طبرسی، ١/ ٣٧).
بر پایۀ گزارشی، حفص نسبت به حروف استاد وفادار بود و تنها در يک مورد به اختيار گراييد، و آن مضموم خواندن ضاد «ضعف» در آيۀ ٥٤ سورۀ روم (٣٠)، به روايت عطيه عوفی از عبدالله بن عمر از پيامبر (ص) بود (ابوعمرو، ١٧٦)؛ اما تفاوت قرائت او با ابوبکر بن عياش بسيار است؛ برخی از منابع به دليل اين تفاوتها اشاره کرده، و به نقل از عاصم آورده‌اند که وی طريق ابوعبدالرحمان سلمی از حضرت علی (ع) را به حفص، و طريق زرّ بن حبيش از ابن‌مسعود را به ابوبکر شعبة بن عیاش آموخته است (ذهبی، همان، ٩٢؛ ابن‌جزری، همان، ١/ ٢٥٤). فارغ از اينکه صدور چنين سخنی از يک مقریِ صاحب قرائت تا چه اندازه پذيرفتنی و منطقی است، به هر روی مشخصاً تفاوتهای بسياری در ضبط اين دو از حروف عاصم مشاهده می‌شود. در اين ميان، واضح است که صحت روايت حفص و علی‌القاعده مباحثی مانند همخوانی بيشتر با عربيت و دانش قرائت، آن را روایت برتر از عاصم ساخته است.
از خلال اطلاعات آمده در منابع قرائی، برخی شاخصه‌های قرائت حفص از عاصم را می‌توان دريافت. به‌رغم قرارگيری حروف عاصم در مجموعه فضای بوم کوفه، در روايات حفص نشانه‌های بسياری از نزديکی به قرائت حجاز ديده می‌شود. در واقع، در مقایسۀ قرائات، بسيار مشاهده می‌شود که روايت حفص در کنار قرائت مکی ابن‌کثير، يا در کنار قرائت مدنیِ نافع، جای می‌يابد (مثلاً طوسی، التبيان، ٦/ ٢١٦، ٧/ ١١٦، ٣١٦؛ ابن‌جزری، النشر، ٢/ ٣٤٩). درحالی‌که گاه فضای قرائت حجاز در معنای عام آن از سوی وی ترجیح داده شده، یا وجه ترجیح بوده است (ابن‌زنجله، ٤٣٧، ٤٥٨؛ طوسی، همان، ٤/ ٢٠٤، ٤٥٦، ٤٩٨، ٧/ ١٥٠؛ طبرسی، ٤/ ١٤٦، ٢٩٧، ٧/ ٤٣٤).
نزديکی گزينه‌های قرائی حفص به قرائت بصری نیز با بسامدی بالا در منابع آمده است (ابن‌جزری، همان، ١/ ٣٢٢؛ ابن‌زنجله، ١٧٨؛ طوسی، همان، ٢/ ٥١٧، ٥/ ٣٣٩، ٦/ ٢١٦؛ نابلسی، ٥٤٥). به اين موارد بايد نزديکیهای نسبتاً پرشمار به قرائت ابن‌عامر، قاری شام را افزود که در منابع بازتاب يافته است (نک‌ : طبرسی، ٢/ ١٩٦، ٤/ ١٤١، جم‌ ؛ طوسی، همان، ٧/ ٢٦٦، ٩/ ١٩١، ٢٣٨، ١٠/ ١٢٦، ٢٠٠، جم‌ ).
برخی خصوصیات در روایت حفص از عاصم را برای مثال می‌توان در گزينش حرکت ياهای محذوف در رسم، چه در وصل، و چه در وقف در «آتانِ اللّٰهُ» (نمل/ ٢٧/ ٣٦) و «يا عِبادِ لا خَوْفٌ» (زخرف/ ٤٣/ ٦٨) يافت؛ نيز اسکان ياء پيش از الف لام در جميع موارد قرآنی همچون «عَهْدِی الظَّالِمينَ» (بقره/ ٢/ ١٢٤) (ابوعمرو، ٦٦-٦٧، ٧٠)، توجهات دستوری و تأکيد بر وجه غايب يا مخاطب در افعال (مثلاً ابن‌جزری، همان، ٢/ ٢٤١) از اين دست است. همچنين است برخی نمونه‌های ادغام متقاربین از جمله ادغام تاء به ذال در «لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» (انعام/ ٦/ ١٥٢) و جز آن (ابن‌جزری، همان، ٢/ ٢٦٦؛ ابـو عمـرو، ١٠٨؛ ابـن‌زنجلـه، ٣٣٢؛ نيز بهارزاده، ٩٤ بب‌ ). عبدالغنی نابلسی تمامی خصوصیات روايت حفص از عاصم را در اثری تحت عنوان «صرف العنان الى قراءة حفص بن سليمان» به نظم آورده، و سپس بر آن شرحی نوشته (ص ٥٤٠ بب‌ )، که اغناطيوس عبده آن را منتشر ساخته است.
گفتنی است که ابن‌خالويه تک‌نمونه‌هايی از قرائت حفص را در شمار قرائات شاذ آورده که بيشتر در طريق روايی هبيرۀ تمار از حفص آمده است و نه طرق معروفِ برادران عمرو و عبيد بن صالح (نک‌ : ص ٤٥، ٦٦، ٧٢، ١٧٤).
يکی از شاخصه‌های مهم دربارۀ قرائت حفص از عاصم، منشأ علوی آن است. تصريح به زنجيرۀ روایت عاصم از ابوعبدالرحمان سلمی از امام علی (ع)، افزون بر اهميت اين سلسله، دست‌کم در ميان شيعيان منشأ انديشۀ انتقال قرائت علوی از سوی حفص شمرده می‌شود (ابن‌طاووس، ٢١٥؛ ذهبی، معرفة، ١٤١؛ مجلسی، ١٠٤/ ٢١٩-٢٢٠)؛ مخصوصاً نامبری او در شمار اصحاب امام صادق (ع) توسط شيخ طوسی، بر قوت انديشۀ پيشين افزوده، و نام او را به آثار رجال شيعی گشوده است (طوسی، الرجال، ١٨٩؛ اردبيلی، ١/ ٢٦٢؛ تفرشی، ٢/ ١٣١؛ بروجردی، ١/ ٤٣٩). به هر روی، فراتر از نگرشی که شیعیان به حفص داشته‌اند، باید توجه داشت که در مرکز و شرق جهان اسلام در طی سده‌های متمادی تا زمان حاضر، روایت حفص از عاصم بوده که مبنای تصحیح و تطبیق مصاحف قرآن کریم قرار گرفته است.
حفص بن سليمان راوی حدیث نیز بوده است، اما از منظر رجالی مورد وثوق نبوده، و به‌گونه‌های مختلف روايات او را ضعيف، متروک، و غيرموثق دانسته، و شخصيت حديثی او را جرح کرده‌اند (يحيی بن معين، ٩٧؛ احمد بن حنبل، العلل ... ، ٢/ ٣٨٠؛ ابن ابی حاتم، ٣/ ١٧٣-١٧٤؛ ابن‌حبان، ١/ ٢٥٥؛ عقيلی، ١/ ٢٧٠؛ ذهبی، ميزان ... ، ١/ ٥٥٨-٥٥٩). با اين‌حال، حفص يکی از مهم‌ترين روات حديث «من حج فزار قبری ... » از پيامبر (ص) است (نک‌ : سبکی، ٨٩-٩٤). به‌رغم نقدهای مختلف، روايات او که غالباً در موضوعات مربوط به قرآن کريم و گاه مباحث اخلاقی است، در منابع گوناگون از آثار حدیثی اهل سنت قابل دستيابی است (احمد بن حنبل، مسند، ١/ ١٤٩؛ ابن‌ماجه، ١/ ٨١؛ ترمذی، ٥/ ١٧١؛ هيثمی، ١/ ٣١٥، ٢/ ١٤٨؛ شوکانی، ٣/ ٣٤١؛ ابن‌عدی، ٢/ ٣٨٠-٣٨٣؛ خطيب بغدادی، ٨/ ١٨٢-١٨٤). يادکردنی است که در چند نسل پس از او، دربارۀ افرادی از خاندان و اولاد وی در سرقسطه خبر داريم؛ از عبدالله نامی فرزند مروان بن عبدالله بن محمد بن حفصيل اسدی (نک‌ : ابن‌ابار، ٢/ ٢٥٢) و سليمان بن عبدالله بن محمد ابن حفصيل، که قاضی و اديب و فقيه بوده است (همو، ٤/ ٩٠).

مآخذ

ابن‌ابار، محمد، التکملة، به کوشش عبدالسلام هراس، بیروت، ١٩٩٥ م؛
ابن ابی حاتم‌، عبدالرحمان، الجرح و التعديل، حيدرآباد دکن‌، ١٣٧١ ق‌/ ١٩٥٢ م بب‌ ؛
ابن‌جزری، محمد، غاية النهاية، به‌کوشش گ. برگشترسر، قاهره‌، ١٣٥٢ ق‌/ ١٩٣٣ م‌؛
همو، النشر، به‌کوشش علی محمد ضباع‌، قاهره، کتابخانۀ مصطفى محمد؛
ابن‌حبان، محمد، کتاب المجروحين، به کوشش محمود ابراهيم‌زايد، حلب، ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٦ م؛
ابن‌حزم‌، علی‌، المحلی، به‌کوشش احمد محمد شاکر، بيروت‌، دارالفکر‌؛
ابن‌خالويه‌، حسين، مختصر فی شواذ القرآن، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره‌، ١٩٣٤ م؛
ابن‌زنجله، عبدالرحمان، حجة القراءات، به‌کوشش سعيد افغانی، بيروت، ١٣٩٩ ق؛
ابن‌طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمية، به کوشش علی عدنانی غريفی، قم، ١٤١١ ق؛
ابن‌عدی، عبدالله، الکامل، به کوشش يحيى مختار غزاوی، بيروت، ١٤٠٩ ق/ ١٩٨٨ م؛
ابن‌ماجه‌، محمد، سنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره‌، ١٩٥٢-١٩٥٣ م؛
ابن‌مجاهد، احمد، السبعة فی القراءات، به کوشش شوقی ضيف‌، قاهره‌، ١٩٧٢ م‌؛
ابن‌نديم، الفهرست؛
ابوعمرو دانی، عثمان‌، التيسير، به‌کوشش اتو پرتسل‌، استانبول‌، ١٩٣٠ م‌؛
احمد بن حنبل‌، العلل و معرفة الرجال‌، به کوشش وصی‌الله عباس‌، بيروت‌، ١٤٠٨ ق‌/ ١٩٨٨ م؛
همو‌، مسند، قاهره‌، ١٣١٣ ق‌؛
اردبيلی‌، محمد، جامع الرواة، بيروت‌، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
اندرابی‌، احمد، قراءات القراء المعروفين، به‌کوشش احمد نصيف جنابی‌، بيروت‌، ١٤٠٧ ق/ ١٩٨٦ م؛
بروجردی، علی، طرائف المقال، به کوشش مهدی رجایی، قم، ١٤١٠ ق؛
بهارزاده، پروين، «روايت حفص از قرائت عاصم»، بينات، س ٥، شم‌ ١٧؛
بيهقی‌، احمد، السنن الکبرى، حيدرآباد دکن‌، ١٣٥٥ ق؛
ترمذی، محمد، سنن، به کوشش احمد محمد شاکر و ديگران، قاهره، ١٣٥٧ ق/ ١٩٣٨ م بب‌ ؛
تفرشی، مصطفى، نقد الرجال، قم، ١٤١٨ ق؛
ثعلبی، احمد، الکشف و البیان، به کوشش ابومحمد بن عاشور، بيروت، ١٤٢٢ ق؛
خطيب بغدادی، احمد، تاريخ بغداد، قاهره‌، ١٣٤٩ ق؛
خطيب تبريزی، یحیى، الاکمال فی اسماء الرجال، قم، مؤسسۀ آل البيت؛
ذهبی‌، محمد، معرفة القراء الکبار، به‌کوشش بشار عواد معروف و ديگران، بيروت، ١٤٠٤ ق؛
همو، ميزان الاعتدال، به‌کوشش علی محمد بجاوی، قاهره‌، ١٣٨٢ ق‌/ ١٩٦٣ م‌؛
سبکی، علی، شفاء السقام، به‌کوشش محمدرضا حسينی جلالی، قم، ١٤١٩ ق؛
شوکانی، محمد، نيل الاوطار، بيروت، ١٩٧٣ م؛
طبرسی‌، فضل‌، مجمع البيان، به کوشش گروهی از محققان، بيروت، ١٤١٥ ق؛
طوسی‌، محمد، التبيان، به‌ کوشش‌ احمد حبیب قصير عاملی‌، نجف‌، ١٣٨٣ ق/ ١٩٦٤ م؛
همو، الرجال، به کوشش جواد قيومی، قم، ١٤١٥ ق؛
عقيلی، محمد، کتاب الضعفاء الکبير، به کوشش عبدالمعطی امين قلعجی‌، بيروت، ١٤٠٤ ق/ ١٩٩٤ م؛
قرآن کريم؛
قسطلانی‌، احمد، لطائف الاشارات، به کوشش عامر سيد عثمان و عبدالصبور شاهين‌، قاهره‌، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
مجلسی‌، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت‌، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
مزی، يوسف، تهذيب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف‌، بيروت‌، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٥ م؛
نابلسی، عبدالغنی، «صرف العنان الى قراءة حفص بن سليمان»، به کوشش اغناطيوس عبده خليفه، المشرق، ١٩٦١ م، س ٥٥، شم‌ ٧-١٠؛
هيثمی، علی، مجمع الزوائد، قاهره، ١٣٥٦ ق؛
ياقوت، بلدان؛
يحيی بن معين‌، التاريخ، روايت دوری، به کوشش احمد محمود نور سيف‌، مکه‌، ١٣٩٩ ق/ ١٩٧٩ م.

فرامرز حاج منوچهری