آقا جَمالِ خوانْساری، جمال‌الدین محمد بن حسین بن محمد (د ١١٢٥ق / ١٧١٣م)، محدث، اصولی، حکیم، متکلم و فقیه امامی ایرانی. وی در حوزۀ علمیۀ اصفهان نزد پدرش، آقا حسین محقق خوانساری، دایی‌اش، ملامحمدباقر محقق سبزواری نویسندۀ ذخیره و ملامحمدتقی مجلسی (ه‌ م‌م) درس خواند و سپس در همان حوزه به تدریس معقول و منقول پرداخت. آقا جمال از علمای طراز اول و مدرسان برجستۀ آن دوران اصفهان شمرده می‌شد، به گونه‌ای که در زمان خود ریاست حوزۀ تدریس اصفهان را به عهده داشت (مهدوی، ٢٣٨) و افرادی چون آقامحمد اکمل اصفهانی و ملارفیع مشهدی (ه‌ م‌م) از شاگردان وی بودند. در مقام روایی او گفته شده که از ملا محمدتقی مجلسی اجازۀ نقل حدیث داشته است (تنکابنی، ٢٦٥). اردبیلی او را رفیع‌الشأن و از راویان فقه خوانده است (١ / ١٦٤). شیخ‌یوسف بحرانی صاحب الحدائق او را از مشایخ خود در نقل حدیث برشمرده است (لؤلؤة البحرین، ٩٠). آقا جمال عالمی نکته‌سنج بود و طبعی ظریف داشت و بسیار پرکار بود، به گونه‌ای که خوانساری صاحب روضات‌الجنات او را بسیار ستوده است (٢ / ٢١٤). به نظر می‌رسد نفوذ او در مردم به گونه‌ای بوده که پادشاهان صفوی معاصرش به او ابراز ارادت می‌کرده‌اند و با عطایای خود او را می‌نواخته‌اند. او از کمک به مردم دریغ نمی‌کرد و مورد مراجعۀ خاص و عام بود.
مشهور است که وی کتاب کلثوم ننه یا عقائدالنّساء را، که در آن رسوم و پندارهای معمول میان زنان آن روزگار ایران را به نقد کشیده، تألیف کرده است. مامقانی درگذشت او را در ١١٢١ق / ١٧٠٩م می‌داند (١ / ٢٣٠) که درست به نظر نمی‌رسد. او را در آرامگاه پدرش، که به وسیلۀ شاه سلیمان صفوی در تخته فولاد اصفهان ساخته شده بود، به خاک سپردند (حر عاملی، ٢ / ٥٧).

آثار

آقا جمال دارای آثار بسیار و سودمند بوده که برخی از آنها به چاپ رسیده و تقریباً همۀ آنها در کتابخانه‌های ایران (و بعضاً بیرون از ایران) موجود است. آنچه به نظر آمده، به شرح زیر است: ١. اصول‌الدین، در یک مقدمه و ٥ باب، هر باب دربارۀ یکی از اصول. نسخه‌های خطی آن در کتابخانه‌های: آستان‌قدس (فهرست، ١١ / ٢٠)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٦ / ٢٥٣) و وزیری یزد (فهرست خطی، ٣ / ٩٥٤) موجود است؛ ٢. اعتقادات، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ٩ / ٩٥١) و کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦ / ٢٧٨)؛ ٣. تاج‌التراجم یا موائدالرّحمٰن، موزۀ بریتانیا (فهرست، ٣٤٩) که در بمبئی با چاپ سنگی به چاپ رسیده است؛ ٤. ترجمۀ الفصول المختارة من العیون و المحاسن، آستان قدس (فهرست، ١١ / ٦٦)، اهدایی مشکوٰة (فهرست خطی، ٣ (١) / ٥٦٥)، ملی ملك (فهرست خطی، ٢ / ١٣٩)؛ ٥. ترجمۀ مفتاح‌الفلاح، آخوند همدان (فهرست خطی، ١٤)، آستان قدس (فهرست، ٦ / ٢٢١-٢٢٢). آصفیه (فهرست خطی، ١ / ١٩)، آیت‌الله مرعشی (فهرست خطی، ٣ / ٢٠)، اهدایی مشکوة (فهرست خطی، ١ / ٣٩) تربیت تبریز (فهرست خطی، ٩، ١٠)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ١ / ٤٢٦)، سلطنتی سابق (فهرست خطی، ١٤١-١٤٢)، عمومی اصفهان (فهرست خطی، ١ / ٧٠)، فیضیۀ قم (فهرست خطی، ٢ / ٣٥)، کتابخانۀ رشت (عمومی رشت و همدان فهرست خطی، ١١٠١)، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ١١، ١٢ / ٨١٧)، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦ / ٤)، کتابخانۀ ملی (فهرست خطی، ١ / ٣٠٠)، گوهرشاد (فهرست خطی، ١ / ٣٢٧)، سنای سابق (فهرست خطی، ١ / ٣٨٦)، مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٨٢)، ملی ملک (فهرست خطی، ٢ / ١٤٣)، موزۀ ملی پاکستان (فهرست خطی، ٨٨٥) و وزیری یزد (فهرست خطی، ٤ / ١٢٢٠) که در ١٣٠٤ق / ١٨٨٧م در بمبئی، و سپس در ١٣١٠ق / ١٨٩٢م در مصر به چاپ رسیده است؛ ٦. حاشیه بر حاشیۀ شرح جدید تجرید، آخوند همدان (فهرست خطی، ٣٧٣)، آستان قدس (فهرست، ١ / ٣٤)، اهدایی مشکوٰة (فهرست خطی، ٣ (١) / ٢٣٠)، دانشگاه لوس‌آنجلس (نشریۀ کتابخانه‌های مرکزی و مرکز اسناد، ١١، ١٢ / ١٩٦)، زنجانی (فهرست خطی کتابخانۀ شخصی، ٢٢٩)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢ / ١٨٥)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٩ / ٥٤٨-٥٤٩)، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ٨ / ٦٤)، کتابخانۀ ملی (فهرست خطی، ١٠ / ٢٩٧-٢٩٨)، فیضیۀ قم (فهرست خطی، ١ / ١٣٢)، مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٤٤٦) و وزیری یزد (فهرست خطی، ١ / ٣٩٨)؛ ٧. حاشیه بر شرح لمعه، آخوند همدان (فهرست خطی، ١٠٠)، آستان قدس (فهرست، ٢ / ٤٣)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢ / ٢٠١)، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٧ / ٨٩)، فیضیۀ قم (فهرست خطی، ١ / ٨٠) کتابخانۀ رشت (عمومی رشت و همدان فهرست خطی، ١١١١) کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ١٢ / ٢٧٢٨) کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦ / ٣٠٢) مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ١٣٤) معارف تهران (فهرست خطی، ٨٥) ملی فارس (فهرست خطی، ١ / ٧-٧١) ملی ملک (فهرست خطی، ١ / ٢٢٧) نوربخش (فهرست خطی، ١ / ٤٧) وزیری یزد (فهرست خطی، ٣ / ١٠٣٥)؛ ٨. حاشیة علیٰ شرح‌المختصر، آخوند همدان (فهرست خطی، ٩٨) آستان قدس (فهرست، ٦ / ٢٦) دانشگاه لوس‌آنجلس (نشریۀ کتابخانه‌های مرکزی و مرکز اسناد، ١١، ١٢ / ٢٠٣) سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢ / ٢٣١) شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٢ / ١٢٧) کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ٩ / ٩٥٢) کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦ / ٩٩). مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ١٤١) ملی فارس (فهرست خطی، ١ / ٨٨-٨٩) ملی ملک (فهرست خطی، ١ / ٢٣٦)؛ ٩. حاشیة علی الشفاء، اهدایی مشکوة (فهرست خطی، ٣ (١) / ٢٤٣). شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٥ / ١٧٧)؛ ١٠. ترجمه شرح غررالحکم، آستان قدس (فهرست، ٢ / ٤٥) آستانه قم (فهرست خطی، ٢ / ٨٩) سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٢ / ٣٤-٣٥) شورای ملی سابق (فهرست خطی، ٦ / ١٣) گنج بخش (فهرست خطی، ٢ / ٩٤٩-٩٥٠) مسجد اعظم قم (فهرست خطی، ٢٥٤)؛ ١١. رساله در جبر و اختیار، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٤ / ١١٧)؛ ١٢. رسالة فی صلوة الجمعة، شورای ملی سابق (فهرست خطی، ١٣ / ٢٠٢-٢٠٣)، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٦ / ٣٩٣) کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ١٣ / ٣٣٩٤-٣٣٩٥)؛ اهدایی مشکوة (فهرست خطی، ٥ / ١٧٥٥-١٧٥٦) آیت الله مرعشی (فهرست خطی، ٨ / ٢٢٦-٢٢٧)؛ ١٣. رسالة فی الطینة، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ٩ / ١٣٣٦، ١٣ / ٣٣٤٨-٣٣٤٩، ٣٥٦٧، ١٥ / ٤٢٣٢)، کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد (فهرست خطی، ١٧ / ٢٣٥)؛ ١٤. رسالة فی کراهة العبادات و انها باعتبار وصفها لا بذاتها، وزیری یزد (فهرست خطی، ٣ / ١٠٣٥)؛ ١٥. رساله در نیّت، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ١٦ / ٥٩٣)، وزیری یزد (فهرست خطی، ٤ / ١٤٤٠)؛ ١٦. کلثوم ننه یا عقایدالنساء، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ١٢ / ٢٨٠٤-٢٨٠٥)، سپهسالار سابق (فهرست خطی، ٥ / ٤٤٢)، گنج بخش (فهرست خطی، ٢ / ٩٥٧، ٩٥٨)، خیرپور، گواجرانواله و خواجه محمد مرتضی (فهرست مشترک، ٤ / ٢٤٠٩)؛ ١٧. منشآت، کتابخانۀ مرکزی (فهرست خطی، ٩ / ١٣٦٣).

مآخذ

اردبیلی، محمد بن علی، جامع‌الرّواة، بیروت، دارالأضواء، ١٤٠٣ق؛
افندی اصفهانی، میرزا عبدالله، ریاض‌العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی، ١٤٠١ق، ٢ / ٥٩؛
بحرانی، یوسف، لؤلؤة البحرین، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، موسسۀ آل البیت؛
تنکابنی، میرزا محمد، قصص‌العلماء، تهران، اسلامیه؛
حر عاملی، محمد بن حسن، امل‌الآمل، به کوشش احمد حسینی، قم، دارالکتب الاسلامی، ١٣٦٢ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، تهران، ١٣٩٠ق؛
مامقانی، عبدالله، تنقیح‌المقال، نجف، المطبعة المرتضویه، ١٣٤٩ق؛
مهدوی، مصلح‌الدین، تذکرةالقبور، اصفهان، ثقفی، ١٣٤٩ش؛
نوری طبرسی، حسین، مستدرک الوسایل، به کوشش محمدرضا نوری نجفی، تهران، ١٣٢١ق، ص ٣٨٤؛
نیز:

Edwards, Edward, M. A. A., Catalogue of the Perrsian Printed Books in the British Museum, Lomdon, ١٩٢٢, p. ٣٤٩.

کاظم موسوی بجنوردی