اَبوبَکْرِ بَرْدَعی، محمد بن عبداللـه، فقیه و متکلم خارجی در نیمۀ اول سدۀ ٤ ق / ١٠ م. تنها گزارش رسیده دربارۀ او نوشتۀ ابن ندیم (ص ٢٩٥) است که کلیاتی دربارۀ شخصیت علمی وی در بر دارد و از جزئیات زندگیش اطلاعی در دست نیست.
ظاهراً اصل او به برده (برذعه) شهری در ارّان باز می‌گردد که در آن روزگار مرکز آن دیار محسوب می‌شد (نک‌ : مقدسی، ٣٧٤). منطقۀ اران و آذربایجان از دیرباز پناهگاهی برای خوارج (ﻫ م) بود و در اوایل دهۀ سوم از سدۀ ٤ ق / ١٠ م با به قدرت رسیدن دیسم بن شادلویۀ خارجی که ظاهراً مذهب صُفری داشت (نک‌ : ابن‌اثیر، ٨ / ٣٤٩-٣٥١)، شرایط برای خارجیان مساعدتر گردید (نک‌ : مسعودی، ٣ / ١٠٠، ١٩٣؛ ابن ندیم، همانجا). البته به درستی معلوم نیست که ابوبکر چه دوره‌ای در اران بوده و آیا افتادن برده به دست دیلمیان غیرخارجی در ٣٣٠ ق، در مسیر زندگی او تأثیری داشته است یا نه؟ (نک‌ : ابوعلی مسکویه، ٢ / ٣١-٣٧؛ ابن اثیر، ٨ / ٣٨٥- ٣٨٨). به هر حال باتوجه به این نکته که ابن‌ندیم در ٣٤٠ ق / ٩٥١ م و ظاهراً در موصل یا بغداد یا ابوبکر بردعی ملاقات کرده (همانجا)، می‌بایست او مدتی پیش از آن وارد عراق (کنونی) شده‌باشد. ردیۀ وی بر قائلین به مشروعیت متعه که پیش از ٣٤٠ ق تألیف شده (همانجا)، نشان می‌دهد که ابوبکر مدتها پیش از سال مزبور در محیطی بوده که با امامیه برخورد داشته و این برخورد به احتمال قوی در همان عراق بوده است (قس: مقدسی، ١٢٦، جم‌ ).
ابن‌ندیم که با ابوبکر رابطۀ صمیمانه‌ای داشته، گزارش کرده که وی در عراق در حال تقیه بوده و خود را معتزلی معرفی می‌کرده است (نک‌ : همانجا). برای توجیه اینکه چرا ابوبکر مذهب اعتزال را به عنوان پوشش انتخاب کرده، باید به این نکته توجه داشت که گروهی از پیروان مکتب اعتزال در پاره‌ای از مسائل میل زیادی به خوارج پیدا کرده بودند (نک‌ : شهرستانی، ١ / ٧٨). به هر روی در الفهرست ابن ندیم توضیح بیشتری دربارۀ مذهب خارجی وی نیامده است، از این‌رو تنها بر پایۀ رابطۀ ابوبکر با «برده» و پیشینۀ فعالیت گروههای خوارج در آذربایجان و اران است که می‌توان احتمال «صُفری» بودن وی را جدی‌تر تلقی کرد.
الجامع فی اصول الفقه در میان آثار او (نک‌ : ابن‌ندیم، همانجا) به عنوان یکی از نخستین آثار شناخته شدۀ خارجی در اصول فقه خائز اهمیت است. از دیگر تألیفات وی می‌توان المرشد، الرد علی المخالفین، تذکرة الغریب در فقه، کتاب الناکثین، کتاب الامامة، نقض کتاب ابن راوندی در باب امامت در کلام، نیز الناسخ و المنسوخ فی القرآن و السنة و الجماعة را نام برد (نک‌ : همانجا).
لازم به ذکر است که در سدۀ ٤ ق از سه تن دیگر با عنوان ابوبکر بردعی اطلاع داریم که باید از شخصیت مورد نظر تفکیک کرد: نخست ابوبکر عبدالعزیز بن حسن بردعی محدث و رحاله از شاگردان ابویعلی موصلی و ابن خزیمه که در ٣٢٣ ق در نسا درگذشته است. دیگر ابوبکر مکی بن احمد بن سعدویه بردعی محدث و رحاله از شاگردان ابوالقاسم بغوی که در ٣٥٤ ق در چاچ (تاشکند) وفات یافت. سوم ادیبی به نام ابوبکر محمد بن یحیی بن هلال بردعی است که مدتی در بغداد سکنی داشته و در ٣٥٠ ق به سمرقند رفته است (برای خلاصه‌ای از شرح حال این سه تن، نک‌ : سمعانی، ٢ / ١٤٦-١٤٧؛ یاقوت، ١ / ٥٦٠-٥٦١).

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوعلی مسکویه، احمد بن محمد، تجارب الامم، به کوشش آمدرز، قاهره، ١٣٣٣ ق / ١٩١٥ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، به کوشش محمد بدران، قاهره، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٦ م؛
مسعودی، مروج الذهب، به کوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥ م؛
مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦ م؛
یاقوت، بلدان.

احمد پاکتچی