دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٤٣ - ابن حمزه، عمادالدین
ابن حمزه، عمادالدین
نویسنده (ها) :
احمد پاکتچی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ حَمْزه، عمادالدين ابوجعفر محمد بن علی بن حمزۀ طوسی، فقيه امامی سدۀ ٥-٦ ق/ ١١-١٢ م و صاحب كتاب الوسيلة. از زندگی، مشايخ و شاگردان وی هيچ گزارش صحيحی در دست نيست. قديمترين كسی كه از او نام برده، منتجبالدين (د بعد از ٦٠٠ ق) است كه ضمن ذكر او در فهرست (ص ١٦٤) به عنوان فقيه، چند اثر از جمله الوسيلة را به او نسبت داده است. ابن شهر آشوب (د ٥٨٨) فهرستنويس ديگر سدۀ ٦ گرچه نامی از وی نبرده، ولی در ضمن كتبی كه مؤلف آنها را نمیشناخته، از كتابی با عنوان الوسائل الی نيل الفضائل نام برده (ص ١٤٥) كه میتواند همان الوسيلة الی نيل الفضيلۀ ابن حمزه باشد. ياد كردن ابن حمزه از شيخ طوسی (د ٤٦٠ ق) و ابويعلی سلاّر ديلمی (د ٤٦٣ ق) به عنوان متوفی (صص ١٨٠-١٨١، جم )، و ذكر شدن الوسيلة در فهرست منتجبالدين كه پيش از ٥٨٤ ق تأليف شده (نک : طباطبائی، ٤٨)، نشان میدهد كه تأليف الوسيلة در فاصلۀ سالهای ٤٦٣-٥٨٤ ق صورت گرفته است. حال با توجه به اينكه ابنحمزه در اين كتاب از ابنبراج (د ٤٨١ ق) تأثير پذيرفته و فقيهان نيمۀ دوم قرن ٦ ق/ ١٢ م ازجمله راوندی (د ٥٧٣ ق) از الوسيلة استفاده كردهاند (نک : ادامۀ همين مقاله)، میتوان دورۀ حيات او را در اواخر قرن ٥ ق/ ١١ م و نيمۀ اول قرن ٦ ق/ ١٢ م تعيين كرد. در منابع سدۀ اخير گفته شده كه مقبرهای به نام او در حومۀ كربلا وجود دارد (آقابزرگ، ١٠/ ٦٦؛ صدر، ٣٠٥). در نوشتههای برخی از نويسندگان متأخر در مورد نام ابنحمزه مؤلف كتاب الوسيلة اختلافاتی ديده میشود كه با توجه به تصريح به نام مؤلف در منابع متقدم نمیتواند چندان قابل توجه باشد، از جمله محقق كركی در اجازۀ خود به قاضی صفیالدين (مجلسی، ١٠٥/ ٧٦)، مؤلف الوسيلة را هبةالله بن حمزه از فقيهان حلب دانسته كه ابداً شخص شناخته شدهای نيست. همچنين صاحب نظام الاقوال، كتاب الوسيلة را از ابويعلی محمد بن حسن بن حمزۀ جعفری (برای شرح حال او نک : نجاشی، ٤٠٤) دانسته (امين، ٢/ ٢٦٤؛ قس: افندی، ٥/ ١٢٣) كه با توجه به وفات او در ٤٦٣ ق نمیتواند مقبول باشد (در مورد اقوال ضعيفتر نک : افندی، امين، همانجاها؛ قس: حر عاملی، ٢/ ٣٦١).
گرايش فقهی ابن حمزه
ابن حمزه را بايد از پيروان مكتب شيخ طوسی به شمار آورد. مقايسهای ميان فتاوی او در الوسيلة و فتاوی شيخ طوسی نشان میدهد كه او چهارچوب فقه شيخ طوسی را پذيرفته است. ابن حمزه در تأليف الوسيلة از ميان آثار شيخ طوسی از نهايه بيشتر بهره برده است و حتی گاه ابنادريس (بدون ذكر نام) او را تابع كتاب نهايه دانسته است (قس: ميان ابن حمزه، ٣٤٦، طوسی، نهايه، ٣٦٩ و ابن ادريس، ٣٨٠-٣٨١، در مسألۀ بطلان تدبير به اياق). همچنين او را میتوان در زمرۀ فقيهانی شمرد كه حمصی (فقيه نيمۀ دوم سدۀ ٦ ق) آنان را بازگو كنندۀ فقه شيخ طوسی و در واقع پيرو او دانسته است (نک : ابنطاووس، ١٢٧). با اينهمه سخنان ابنادريس و حمصی را در مورد او بايد تا حدودی اغراقآميز دانست، زيرا ابن حمزه نه تنها در مواردی با آرای شيخ طوسی مخالفت كرده و شايد گاهی سعی در تعديل حكم او داشته است (مانند قول وی به استحباب تقديم مضمضه بر استنشاق، نک : علامۀ حلی، ٢٦، سطر ١؛ قول او در تسعير، نک : همو، ٢/ ١٦٨، سطر ١٥)، بلكه به طرح فروع جديدی در فقه پرداخته كه در كتب شيخ طوسی مطرح نبوده است (به عنوان نمونه نک : ابن حمزه ٢٤٤؛ قس: علامۀ حلی، ٢/ ١٨٣، سطر ١٢).
يكی از بارزترين مشخصههای فقه ابن حمزه را بايد روش او در بيان احكام دانست. او ابتدا شقوق مختلف مسأله را با قيد عدد به طور مجمل مشخص میكند و سپس به تفصيلِ يكايك شقوق مزبور میپردازد. او در اين تقسيمات خود واجب و مستحب، حرام و مكروه، فعل و ترك و كميت و كيفيت را از يكديگر تميز داده و هر كدام را جداگانه آورده است. وی در مقدمۀ الوسيلة (صص ٤٢-٤٣) میگويد اين روش تقسيمبندی موجب سهولت حفظ احكام میگردد. اگرچه ابنحمزه را نمیتوان مبدع ابنروش دانست، ولی او اين روش را به كمال رسانده است.
از ديگر مشخصههای فقه ابن حمزه تعريف او از اصطلاحات فقهی در آغاز برخی از ابواب است. وی بجز شيخ طوسی، از نظريات ديگر فقهای معاصر وی نيز بهره برده است. مثلاً در چندين مورد (صص ١٤١، ١٤٤، ١٨٠) به صراحت نظريات ابويعلی سلار ديلمی را نقل كرده است (قس: سلار، ١٢، سطر ١، ١٧، ١٨، ص ١٤، سطر ٢٠). با يك بررسی سبكشناختی روشن میشود كه تا حدودی از ابن براج نيز تأثير پذيرفته است (به عنوان نمونه قس: بين ابنبراج، ١/ ١٩-٢٥ و ابنحمزه، ٧٢-٧٦، در احكام آبها و اَسئار).
رواج فقه ابنحمزه
اگرچه در آثار نيمۀ دوم قرن ٦ ق/ ١٢ م نامی از ابن حمزه برده نشده، ولی تأثير فقه او در اين آثار به روشنی مشهود است. مقايسه بين مندرجات فقه القرآن راوندی با الوسيلة (به عنوان نمونه قس: بين راوندی، ١/ ١٨٩- ١٩٩ و ابن حمزه ١٤٤-١٤٦؛ راوندی، ٢/ ٥٨ و ابنحمزه، ٢٦٥؛ راوندی، ٢/ ٢١١، ٢١٢ و ابن حمزه، ٣٤٠، ٣٤٢)، تأثر راوندی از ابن حمزه را نشان میدهد. راوندی حتی در مواردی چون حكم خون سگ و خوك در لباس نمازگزار (نک : ابنادريس، ٣٥، سطر ٢٩؛ قس: ابن حمزه، ٧٧) در فتوای شاذ از او تبعيت كرده است. ابن زهره (د ٥٨٥ ق) نيز در الغنيه تا حدودی از او تأثير پذيرفته است (به عنوان نمونه قس: بين ابن زهره، ٤٠، ٤٣، ٤٤ و ابن حمزه، ١١٢-١١٤، ١٢١). همچنين ابن ادريس در السرائر كه تأليف آن را در ٥٨٧ - ٥٨٨ ق به پايان برده، از الوسيلة با تعبير «بعض كتب اصحابنا» بسيار نقل قول میكند و اغلب با نظريات ابن حمزه به گونهای انتقادآميز برخورد میكند (به عنوان نمونه ص ٣٥، سطر ٤، ص ٣٨، سطر ٧؛ قس: ابن حمزه ٧٦، ٧٧). البته نظر ابن ادريس در مواردی موافق نظر ابنحمزه است (نک : ابنحمزه، ٢٨٢، سطر ٥؛ ابنادريس، ١٧٣، سطر ٢١؛ قس: يحيی بن سعيد، ٨٩). رسالۀ ازاحة العلة فی معرفة القبلة از شاذان بن جبرئيل قمی (نيمۀ دوم سدۀ ٦ ق) را نيز ظاهراً بايد تفصيل و تكميل مندرجات الوسيلة (صص ٨٥-٨٦) دانست (نيز قس: طوسی، مبسوط، ١/ ٧٧- ٧٨، كه به نوبۀ خود مورد الهام ابن حمزه و شاذان قرار گرفته است). كتاب الوسيلة در سدۀ ٧ ق/ ١٣ م در مكتب حِلّه بيش از پيش مورد توجه قرار گرفت. محقق حلی (د ٦٧٦ ق) بدون تصريح به نام ابن حمزه چهارچوب الوسيلة را به خصوص در بخش عباداتِ شرايع پذيرفته، و نه تنها در فصلبندی بخش عبادات دقيقاً از او پيروی كرده، بلكه در عناوين بابها، شكل طرح مسائل و گاهی محتوا نيز تا حدود قابل توجهی تحتتأثير او قرار داشته است. يحيی بن سعيد حلی (د ٦٩٠ ق) در نزهة الناظر (ص ٦، جم ) و آبی (ه م) در كشف الرموز، تأليف شده در ٦٧٢ ق (١/ ٤٠، جم ) به نام ابن حمزه تصريح كرده و فتاوی او را نقل كردهاند. اوج مطرح شدن ابنحمزه در آثار فقهی حله را بايد در مختلف الشيعۀ علامه حلی (د ٧٢٦ ق) دانست. الوسيلة بر اساس آنچه از نامۀ علقمی وزير به تاجالدين ابن صلايا برمیآيد. از رايجترين كتب بين شيعۀ عراق (به خصوص حلّه) در سدۀ ٧ ق بوده است (نک : سبكی، ٨/ ٢٦٥). در اينجا بايد يادآور شويم كه صرفنظر از يك طريق روايت مخدوش در اجازۀ كركی به قاضی صفیالدين (مجلسی، ١٠٥/ ٧٦)، برخلاف كتب سلار، ابن براج و ديگر فقيهان شيعه، هيچ طريق متصلی برای روايت كتاب الوسيلة به مؤلف آن شناخته نشده است. خالی بودن اجازات مهم حله چون اجازۀ علامه حلی به بنی زهره، اجازۀ يكی از شاگردان يحيی بن سعيد (مجلسی، ١٠٤/ ٦٠-١٣٧، ١٥٢- ١٦٩) و مقدمۀ رجال ابنداوود حلی (صص ٣- ٨) از ذكر الوسيلة نشاندهندۀ اين نكته است كه حتی فقهای حلّه اين كتاب را به طريق وجادت شناختهاند نه روايت. به هر حال از آن زمان تاكنون استفاده از اين كتاب همواره در آثار فقهی اماميه متداول بوده است.
آثار
١. الوسيلة الی نيل الفضيلة. اين كتاب در تهران، ١٢٧٦ ق ضمن الجوامع الفقهية و در نجف، ١٣٩٩ ق/ ١٩٧٩ م به كوشش عبدالعظيم البكاء و در قم، ١٤٨٠ ق، به كوشش محمد حسون به چاپ رسيده است؛ ٢. الواسطة. اين كتاب را منتجبالدين (ص ١٦٤) به وی نسبت داده است. در پايان نسخههای موجود الوسيلة زيادتی وجود دارد (صص ٤٦١- ٤٦٩) كه از ظاهر عبارتی از آن در ص ٤٦٦ برمیآيد كه قطعهای از كتاب الواسطة باشد؛ ٣. المعجزات. اين كتاب را نيز منتجبالدين (همانجا) به وی نسبت داده، و برخی با اين تصور كه اين كتاب همان الثاقب فی المناقب است، آن را به صاحب الوسيلة نسبت دادهاند (نک : ابن حمزه، نصيرالدين، ه د)؛ ٤ و ٥. الرائع فی الشرائع و مسائل فی الفقه (منتجبالدين، همانجا). يكی از شاگردان صيمری از متأخرين، بدون ارائۀ مأخذ دو اثر با عناوين التعميم و التنبيه را به ابنحمزه نسبت داده است (افندی، ٥/ ١٢٣).
مآخذ
آبی، حسن، كشف الرموز، قم، ١٤٠٨ ق؛
آقابزرگ، الذريعة؛
ابن ادريس، محمد، السرائر، تهران، ١٢٧٠ ق؛
ابن براج، عبدالعزيز، المهذب، قم، ١٤٠٦ ق؛
ابن حمزه، محمد بن علی، الوسيلة، به كوشش محمد حسون، قم، ١٤٠٨ ق؛
ابن داوود، حسن بن علی، الرجال، به كوشش جلالالدين محدث، تهران، ١٣٨٣ ق؛
ابن زهره، حمزة بن علی، «الغنية»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران، ١٢٧٦ ق؛
ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦١ م؛
ابن طاووس، علی بن موسی، كشف المحجة، نجف، ١٣٧٠ ق/ ١٩٥٠ م؛
افندی، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش احمد حسينی، قم، ١٤٠١ ق؛
امين، محسن، اعيان الشيعة، بيروت، ١٤٠٣ ق؛
حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، به كوشش احمد حسينی، بغداد، ١٣٨٥ ق؛
راوندی، سعيد بن هبةالله، فقه القرآن، به كوشش احمد حسينی، قم، ١٣٩٧ ق؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبری، به كوشش عبدالفتاح محمد الحلو و محمود محمد الطناحی، قاهره، ١٩٧١ م؛
سلار ديلمی، ابويعلی، «المراسم»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران، ١٢٧٦ ق؛
شاذان بن جبرئيل قمی، «ازاحة العلة فی معرفة القبلة»، ضمن بحارالانوار، ٨١/ ٧٣-٨٥؛
صدر، حسن، تأسيس الشيعة، بغداد، شركة النشر و الطباعة العراقية؛
طباطبايی، عبدالعزيز، مقدمۀ فهرسـت (نک : منتجبالدين در همين مآخذ)؛
طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، به كوشش محمدتقی كشفی، تهران، ١٣٨٧ ق؛
همو، «النهاية»، ضمن الجوامع الفقهية، تهران، ١٢٧٦ ق؛
علامۀ حلی، حسن بن یوسف، المختلف، تهران، ١٣٢٤ ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، به كوشش عبدالحسين محمدعلی، نجف، ١٣٨٩ ق/ ١٩٦٩ م؛
منتجبالدين، علی بن عبیدالله، فهرست اسماءِ علماءِ الشيعة، به كوشش عبدالعزيز، طباطبايی، قم، ١٤٠٤ ق؛
نجاشی، احمد بن علی، الرجال، به كوشش موسی شبيری، قم، ١٤٠٧ ق؛
يحيی بن سعيد حلی، نزهة الناظر، به كوشش احمد حسينی و نورالدين واعظی، نجف، ١٣٨٦ ق.
احمد پاكتچی