ابْنِ فَحّام، ابوالقاسم عبدالرحمن بن عتیق بن خلفِ صقلّی قرشی (٤٢٢ یا ٤٢٥- ذیقعدۀ ٥١٦ق / ١٠٣١ یا ١٠٣٤- ژانویۀ ١١٢٣م)، مقری اسکندریه. از آغاز زندگی او اطلاعات دقیقی در دست نیست. وی ظاهراً در صقلیه (سیسیل) تولد یافته، از خاندانی قرشی الاصل از عربهای مهاجر به آن دیار بود. او در حدود ٤٣٨ق که حداکثر ١٦ سال داشت، دیار خود را ترک کرده، عازم مشرق شد (قس: قفطی، ٢ / ١٦٤). ابن فحام در همان سال وارد قاهره شد و در آنجا به فراگیری قرائت پرداخت. از مشایخ وی می‌توان مقریانی چون ابراهیم ابن اسماعیل مالکی، احمد بن سعید بن نفیس، نصر بن عبدالعزیز فارسی و عبدالباقی بن فارس را نام برد (نک‌ : قفطی، همانجا؛ ابن جزری، غایة، ١ / ٣٧٤). به گفتۀ قفطی (٢ / ١٦٥) او از طاهر بن احمد بن بابشاذ نیز در نحو بهره برد (قس: ابن جزری، همانجا). وی در ٤٥٤ق / ١٠٦٢م قاهره را ترک گفت (نک‌ : قفطی، همانجا). تنها می‌دانیم که ابن فحام بخش قابل توجهی از باقی عمر خود و شاید تمام آن را، در اسکندریه گذرانده است (نک‌ : همانجا؛ ذهبی، سیر، ١٩ / ٣٨٨). در آنجا وی بر مسند اقراء نشست و جمعی از جمله ابوطاهر احمد بن محمد سلفی، عبدالرحمن بن خلف‌الله بن عطیه، یحیی بن سعدون قرطبی و عثمان بن علی سرقوسی از او قرائت آموختند (ابن جزری، همانجا؛ نیز: یاقوت، ١٢ / ١٣٠). ذهبی و ابن جزری متذکر شده‌اند که ریاست مقریان در اسکندریه به سبب علو سند و عمق دانش از آن او بود (نک‌ : ذهبی، معرفة، ١ / ٣٨٣؛ ابن جزری، همانجا) و این نشان می‌دهد که ابن فحام بر دیگر اقران خود در اسکندریه چون حسن بن خلف ابن بلیمه (د ٥١٤ق) مؤلف تلخیص العبارات تفوق داشته است (در مورد ابن بلمیه، نک‌ : ابن جزری، همان، ١ / ٢١١).
مهم‌ترین اثر ابن فحام که موجب شهرت او گشته کتاب التجرید لبغیة المرید، در قرائات هفتگانه است که طی قرون متمادی همواره بین اهل قرائت متداول بوده و ایشان با سلسله‌های متصل آن را روایت می‌کرده‌اند (نک‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ٧٥-٧٧، ٩٩-١٧٢؛ بلوی، ١١٨؛ رودانی، ١٥١). ابن جزری التجرید را از مشکل‌ترین کتب قرائت دانسته و لذا درکتابی با عنوان التقیید فی الخلف بین الشاطبیة و التجرید، غوامض کتاب را حل کرده است (نک‌ : ابن جزری، غایة، ١ / ٣٧٤-٣٧٥). ابن جزری ضمن اینکه در مورد روایت ورش از نافع و خلف از حمزه سند ابن فحام را بر دیگر اسنادی که در اختیارش بود، ترجیح داده است (نک‌ : تحبیر، ٢٢، ٣١)، در مورد اول متذکر شده که در روزگاری وی سند مذکور کم واسطه‌ترین سند بوده است (همان، ٢٢). از کتاب التجرید نسخه‌های متعدد در کتابخانه‌های ازهریه (ازهریه، ١ / ٦٥)، مکرم (فهرس مکتبة مکرم، ١٢١)، معهد دمیاط (نک‌ : زرکلی، ٣ / ٣١٦) و گارت (حتی، شم‌ ٢٠٩٤(١)) و غیر آن موجود است (نیز نک‌ : پرتسل، GAL, I / ٥١٨;
٣٠). دیگر اثر ابن فحام که کمتر مورد توجه بوده، مفردة یعقوب، دربارۀ قرائت یعقوب حصرمی از قاریان دهگانه است که مورد استفادۀ ابن جزری در النشر (١ / ٧٧، ١٨٠-١٨٣) قرار گرفته و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ نور عثمانیه موجود است (نک‌ : پرتسل، ٤٦). به علاوه باید یادآور شد که نسخه‌ای با عنوان مختصر اسانید ابن فحام اختصار احمد بن جعفر غافقی در ٨ برگ در کتابخانۀ ظاهریه نگهداری می‌شود (نک‌ : فهرس مجامیع، ١٨- ١٩). همچنین ابن فحام به عنوان راوی در سند الروضۀ ابوعلی مالکی واقع شده (نک‌ : ابن جزری، النشر، ١ / ٧٤، ٧٥) و یکی از تحریرهای شرح مقدمۀ ابن بابشاذ را به املای استاد تدوین نموده است (نک‌ : قفطی، ٢ / ١٦٥).

مأخذ

ابن جزری، محمدبن محمد، تحبیر التیسیر، بیروت، ١٤٠٤ق؛ همو، غایة النهایة، به کوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق؛ همو، النشر، به کوشش علی محمد ضیاع، قاهره، کتابخانۀ مصطفی محمد؛ ازهریه، فهرست؛ بلوی، احمدبن علی، الثبت، به کوشش عبدالله عمرانی، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ق؛ همو، معرفة القراء الکبار، به کوشش محمد سید‌جاد الحق، قاهره، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛ رودانی، محمدبن سلیمان، صلة الخلف، به کوشش محمد حجی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛ زرکلی، اعلام؛ فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به کوشش یاسین محمد سواس، کویت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛ فهرس مکتبة مکرم، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٣م؛ قفطی، علی بن یوسف، ابناه الرواة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛ یاقوت، ادبا؛ نیز:

GAL;
Hitti, Ph. K. et al., Descriptive Catalog of the Garrett Collection, Princeton, ١٩٣٨;
Pretzl, O., «Die Wissenschaft der Koranlesung», Islamica, Leipzig, ١٩٣٤, vol. VI.

بخش علوم قرآنی و حدیث