اِبْنِ مُقْری، ابومحمد اسماعيل بن ابی بكر بن عبدالله (٧٥٤-٨٣٧ق / ١٣٥٣-١٤٣٤م)، فقيه، اديب و شاعر يمنی كه در برخی منابع به مقری نيز شهرت دارد (نك‌ : ابن قاضی شهبه، ٤ / ١٠٩). اصل وی از شرجه در سواحل غربی يمن است. برخی وی را به قبيلۀ بنی شاور، ساكن كوهستانهای شرق محالب در يمن، منتسب می‌دانند (ابن حجر، ٨ / ٣٠٩؛ سخاوی، ٢ / ٢٩٢). نسبت شرجی و شاوری او از همين جاست. از آنجا كه وی در «ابيات حسين» (حسين از قبايل معروف يمن است) به دنيا آمده، به او نسبت حسينی نيز داده‌اند (ابن قاضی شهبه، سخاوی، همانجاها).ابن مقری در زادگاه خود پرورش يافت و مقدمات علوم را در همانجا نزد كسانی چون كاهلی فراگرفت (ابن عماد، ٧ / ٢٢٠). در ٧٨١ يا ٧٨٢ق زادگاه خويش را ترك گفت و در سردد به خدمت الملك الاشرف، سلطان رسولی يمن (حك‌ ٧٧٨-٨٠٣ق / ١٣٧٦-١٤٠١م) درآمد و در همانجا به ادامۀ تحصيل و نيز سرودن شعر پرداخت (ابن مقری، ٥٣-٥٤، ٦١-٦٢). وي ظاهراً پس از حجی كه همراه الملك الاشرف گزارد، دربار وي را ترك گفت و به زبيد رفت و نزد استادان بنامی چون جمال‌الدين ريمی، محمد بن زكريا و عبداللطيف شرجی دانش خود را كمال بخشيد و به زودی در علوم مختلفی چون فقه، ادب و منطق بلند آوازه شد (همو، ٦٢-٦٣؛ شوكانی، ١ / ١٤٢؛ سخاوی، همانجا). در ٧٩٤ق / ١٣٩٢م الملك الاشرف بار ديگر او را به خدمت خود فراخواند و تدريس در مدرسۀ مجاهديۀ تعز و نظاميۀ زبيد را به او سپرد و مقرری درخور توجهی نيز برای او تعيين كرد (نك‌ : ابن مقری، ٦٣-٦٥). به گفتۀ سخاوی، وی چندی عهده‌دار حكومت محالب بود؛ زمانی نيز به سفارت قاهره منصوب شد، اما به طمع دستيابی به منصب قاضی القضاتی آن را نپذيرفت (٢ / ٢٩٢-٢٩٣). با اينهمه ابن مقری خود در شرح حال خويش در عنوان الشرف اشاره‌ای به اين مناصب نكرده است. وی پس از مرگ الملك الاشرف در ٨٠٣ق (نك‌ : ابن مقری، ٥٨) به خدمت فرزند و جانشين او الملك الناصر (حك‌ ٨٠٣- ٨٢٩ق) درآمد و كتاب عنوان الشرف را به او تقديم كرد (ابن قاضی شهبه، ٤ / ١١٠؛ سخاوی، ٢ / ٢٩٣). وی تا پايان عمر به احترام زيست و سرانجام در زبيد درگذشت (ابن قاضی شهبه، همانجا).
ابن مقری بخش مهمی از زندگی خود را صرف تأليف و تصنيف كرد (سخاوی، همانجا). بسياری از اين آثار امروزه به چاپ رسيده يا نسخ خطی آن موجود است. برخی از قصايد او نيز در ضمن ديگر كتب حفظ شده است (برای برخی از اشعار وی، نك‌ : خزرجی ٢ / ٢٠٦-٢٦٢؛ ابن عماد، ٧ / ٢٢١)،اما به رغم ستايشهای مبالغه‌آميزی كه از هنر و به ويژه اشعار او شده (سخاوی، همانجا؛ شوكانی، ١ / ١٤٣)، سروده‌های وی عموماً تبعيت از سبك مصنوع و پرتكلف آن روزگار است. آثار منثور او نيز بيشتر اختصار يا شرح آثار ديگران بوده است.

آثـار

الف ـ چاپی

١. ارشاد الغاوی فی مسائل الحاوی. اين كتاب كه در فقه شافعی تأليف شده و مختصر الحاوی الصغير قزوينی (د ٦٦٥ق) است، سخت مورد توجه علمای شافعی بوده، از اين رو شرحهای بسياری بر آن نوشته‌اند كه شرح خود مؤلف از جملۀ آنهاست (ابن حجر، ابن قاضی شهبه، همانجاها؛ قس: حاجی خليفه، ١ / ٦٩، كه نام آن را الارشاد فی فروع الشافعية آورده است؛ شوكانی، همانجا). اين اثر در ١٣٠٢ و نيز در ١٣٢٠ق در قاهره به چاپ رسيده است؛ ٢. روض الطالب، كه در غالب منابع با نام الروض آمده، مختصر الروضة تأليف نووی در فروع فقه شافعی است (ابن قاضی شهبه، همانجا؛ حاجی خليفه، ١ / ٩١٩). اين كتاب در ١٣١٣ق به همراه شرح زكريا انصاری ( اسنی المطالب) در ٤ مجلد در قاهره به چاپ رسيده است؛ ٣. ديوان، كه در اواخر عمر شاعر گردآوری شده (سركيس، ١ / ٢٤٨) و در ١٣٠٥ق در بمبئی به چاپ رسيده است. از اين كتاب با عنوان مجموع شرف‌الدين ابی الذبيح... المقری نيز ياد شده است («كاتالوگ»، ٣٤٩)؛ ٤. عنوان الشرف الوافی. مطالب اين كتاب كه موضوع اصلی آن فقه است، به گونه‌ای مرتب شده كه از اتصال حروف و كلماتی كه در چهار ستون عمودی (دو ستون در آغاز و پايان و دو ستون نيز در ميانۀ سطور) از هر صفحۀ آن آمده، رساله‌هايی در چهار علم ديگر يعنی عروض، تاريخ، نحو و قوافی فراهم می‌آيد. گويند ابن مقری اين كتاب را در رقابت با فيروزآبادی (د ٨١٧ق)، صاحب قاموس، تأليف كرده كه در آن هنگام قاضی القضاة يمن بود و مقام و منصب او طبعاً نظر كسانی چون ابن مقری را به خود جلب كرده بود (ابن قاضی شهبه، سخاوی، همانجاها). سبك اين كتاب كه تأليف آن در زمان الملك الاشرف آغاز شد (ابن مقری، ١-٢) و در آغاز حكومت فرزند او الملك الناصر به پايان رسيد (همو، ٦١، ٦٩-٧٠)، سبب شد كه آثاری به تقليد از آن پديد آيد. ازآن جمله می‌توان به النفحة المسكية و التحفة المكيۀ سيوطی (نك‌ : سيوطی، ١ / ٤٤٤) و تأليفی از ابن كميل دمياطی (نك‌ : حاجی خليفه، ٢ / ١١٧٦) و نيز تحفة السنيۀ عبدالله افندی وصاف كه به ضميمۀ عنوان الشرف (صص ٧١-٧٧) منتشر شده، اشاره كرد. عنوان الشرف بارها به چاپ رسيده است: قاهره (١٢٧٢ و ١٣١٨ق)،حيدرآباد دكن (١٢٧٢ق)، حلب و كلكته (١٢٩٤ق). نسخه‌های مستقلی از برخی رساله‌های اين كتاب نيز با نامهای مختلف در دست است. مثلاً رسالة ابن مقری كه در حقيقت بخش تاريخ اين كتاب است و در آن از تاريخ سلسلۀ بنی رسول سخن رفته (نك‌ : ازهريه، ٥ / ٤٥٠)، نيز المجموع فی العربية، كه همان رسالۀ نحو اين كتاب است و ابن مقری خود آن را به اين نام خوانده است (ص ٦٠؛ نك‌ : فهرس المخطوطات العربية، ٣٣٢).

ب ـ خطی

١. بديعية، در مدح الملك الناصر كه شاعر آن را در معارضه با بديعيۀ صفی‌الدين موصلی سروده است (ابن حجر، همانجا؛ سخاوی، ٢ / ٢٩٣). نسخه‌های فراوانی از اين قصيده با شرح آن به قلم خود ابن مقری، در كتابخانه‌های لندن، پاريس، لايپزيک، قاهره، صنعا، موصل، استانبول و تهران موجود است (نك‌ : صنعا، ٤ / ١٦٨٥؛ خديويه، ٧(٢) / ٥٦٢؛ احمد، ٧ / ١٩٠؛ كوپريلی، ٢ / ٦١-٦٢؛ GAL, S, II / ٢٥٤). ابن مقری در مقدمۀ شرح اشاره می‌كند كه قصيده را به فرمان الملك الناصر سروده و در آن از صنايع بديعی هيچ فرونگذاشته است (ملی، ٩ / ٤٢٦-٤٢٧)؛ ٢. جدول فی الميراث الشرعی (نك‌ : ازهريه، ٢ / ٦٦٤)؛ ٣. الركاز المخمس فيما قيل من الأوجه فی الماءِ المشمس. نسخه‌هايی از آن در دارالكتب موجود است (GAL,S، همانجا؛ خديويه، ٣ / ٦٠)؛ ٤. عقيدة اسماعيل المقری، در اصول دين. نسخه‌ای از اين رساله در دانشگاه ملك سعود رياض موجود است (فهرس مخطوطات جامعة، ٥ / ١٥٠-١٥١).
نسخه‌های مستقلی از برخی قصيده‌های او نيز با نامهای مختلف در كتابخانه‌های جهان موجود است (نك‌ : GAL, S, II / ٢٥٤-٢٥٥).

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمدبن علی، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
ابن عماد، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ابن قاضی شهبه، ابوبكرابن احمد، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
ابن مقری، اسماعيل بن ابی بکر، عنوان الشرف الوافی، به كوشش محمد حنفی، قاهره، ١٣١٨ق؛
احمد، سالم عبدالرزاق، فهرس مخطوطات مكتبة الاوقاف العامة فی الموصل، بغداد، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
ازهريه، فهرست؛
حاجی خليفه، كشف؛
خديويه، فهرست؛
خزرجی، علی بن حسن، العقود اللؤلؤية، به كوشش محمد بن علی اكوع، صنعا، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛
سركيس، چاپی؛
سيوطی، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
شوكانی، محمدبن علی، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ق؛
صنعا، خطی؛
فهرس مخطوطات جامعة الملك سعود، رياض؛
فهرس المخطوطات العربية بمكتبة عبدالله بن العباس بمدينة الطائف، به كوشش عثمان محمود حسين، كويت، ١٩٨٦م؛
كوپريلی، خطی؛
ملی، خطی؛
نيز:

GAL,S;
The National Union Catalog, New York, ١٩٦٣. vol. ٢١.

مهیار علوی مقدم